AB neresi? Türkiye, nereye düşer?

Başlığa taşıdığım sorular, bir köşe yazısında hakkıyla tartışılabilecek ve cevaplandırılabilecek türden sorular değil. Ayrıca bu tür sorular, Türkiye''de siyasi çevrelerce de, entelektüel çevrelerce de, medyamız tarafından da sorulmuş, gündeme getirilmiş sorular olmaktan bir hayli uzak sorular.

Oysa bu tür sorular, sadece Türkiye-Avrupa Birliği (AB) arasındaki ilişkilerin doğasını, temellerini, tarihçesini ve gelecekte alacağı şekilleri ve yönelimleri belirleyebilmek açısından değil, aynı zamanda hem Türkiye''nin, hem de AB''nin gerek kendi aralarında, gerek kendi bölgelerinde, gerekse dünyanın geleceğine ilişkin geliştirecekleri ve izleyecekleri benzer ve farklı politikaların ve stratejilerin hangi öncelikler ve temeller üzerine oturacağının belirlenmesi açısından da son derece önemli ve hayati sorulardır.

Dahası, Türkiye-AB ilişkilerini değerlendirirken pek çok etmeni ve aktörü aynı anda düşünmek, hesaba katmak ve bunların AB ile ilişkilerimizin seyrini ve geleceğini ne yönde etkileyebileceği sorunu üzerinde kafa yormak zorundayız.

Soğuk Savaş''ın sona ermesinden sonra Türkiye''nin tam merkezinde bulunduğu bölgenin haritaları ve öncelikleri silbaştan yeniden çizilmeye ve belirlenmeye başlandı. ABD, "Avrasya stratejisi" adını verdiği projeyi hayata geçirebilmek için bölgeye kesin olarak yerleşti.

Osmanlı''nın tarihe karışmasından sonra bölgede büyük bir vakum (boşluk) oluşmuştu. Bu vakum, başından beri sürekli olarak bölge dışı güçler ve dinamikler tarafından doldurulmaya çalışılıyor. Bu vakumu, önce Avrupa ülkeleri doldurma çabası içinde oldular; ikinci dünya savaşının sona ermesinden sonraki süreçte ise her bakımdan Avrupa''nın yerini aldığı gözlenen ABD''nin doldurmaya çalıştığı gözleniyor.

Birinci ve ikinci dünya savaşları, Avrupa içindeki güçlerin birbirleriyle kapışması nedeniyle Avrupa''yı hem içerde hem de dışarda güçten kuvvetten düşürdü. İlk savaşla birlikte aynı zamanda bir Avrupa gücü olan Osmanlı imparatorluğu tarih sahnesinden çekildi. İkinci dünya savaşından sonra ise Avrupa, 400 yıllık modern tarihi süresince ilk kez kendi doğal / fiziki coğrafyasına hapsoldu. O zamana dek dünyanın her bakımdan merkezi olan Avrupa, ilk kez periferi''ye (çevre''ye) düşmüş oldu.

Savaşlardan harabı türab olan Avrupa''nın imdadına ABD yetişti: ABD, bir yandan Avrupa''yı, kendi jeo-politik, jeo-ekonomik ve jeo-stratejik öncelikleri ve çıkarları doğrultusunda yeniden-yapılandırdı, öte yandan da, Rusya''nın hinterlandına ve İslam dünyasının merkezi olan Balkanlar, Kafkaslar ve Ortadoğu''ya her bakımdan kesinkes yerleşti.

Son derece heterojen bir yapı ve görünüm arzeden bu karmaşık bölgede şu an beş önemli aktör var. Bu aktörlerin rolleri ve bölgeye ilişkin geliştirdikleri strateji ve politikalar her birinin güçleriyle orantılı olarak farklılık gösteriyor. Bu beş aktör şunlar: ABD, AB ülkeleri, Rusya, İsrail ve dağınık bir görünüm arzeden İslam dünyası. Bu beş aktörden yalnızca ABD tam aktif; AB ülkeleri, Rusya ve İsrail yarı-aktif, İslam dünyası ise tamamıyle pasif konumda.

Bu tabloya biraz yakından bakıldığı zaman, bizim bir türlü farkına varamadığımız çok ilginç bir gerçekle karşılaşmaktayız: Bunun için biri küçük, biri de büyük iki fotoğraf çekmemiz gerekiyor: Bu bölgenin küçük fotoğrafında 31 devletten oluşan Osmanlı coğrafyası, büyük fotoğrafında ise 46 devletin yeraldığı Osmanlı hinterlandı var.

O halde buradan varmamız gereken doğal sonuç şu: Türkiye''nin AB ile bugüne kadar kurduğu, bugünden sonra ise kurmayı tasarladıği ilişkileri geliştirirken bu iki fotoğrafa sürekli olarak bakması kaçınılmaz. Çünkü bu iki fotoğraf, bize, bölgenin geleceğini belirlemeye soyunan aktörlerin, Osmanlı''nın çökmesinden sonra zuhur eden vakumun nasıl doldurabileceği konusunda kafa yordukları gerçeğini gösteriyor.

Türkiye, AB''ye ilişkin politika ve stratejilerini geliştirirken bu iki Osmanlı fotoğrafına bakmayı ihmal ettiği sürece, zengin tarihsel deneyiminin ürünü olarak ortaya çıkan kendi fotoğrafları üzerine yerleştirilmeye çalışılan yepyeni fotoğrafların çekilmesinde şu ya da bu şekilde de olsa belirleyici bir rol oynayamaz.

Bu şu demektir: Önceki ABD Başkanı Bill Clinton''ın da Türkiye ziyareti sırasında bize hatırlatma ihtiyacı hissettiği bu iki Osmanlı fotoğrafı, gerek AB ile olan ilişkilerimizin nitelikleri, gerekse genelde bölgenin alacağı muhtemel görünümler konusunda Türkiye''nin ABD ve AB''ye duyduğu ihtiyaçtan çok, ABD ve AB''nin Türkiye''ye ihtiyaç duyduğu gerçeği ile karşı karşıya getirmektedir.

Bölgenin geleceğinde söz sahibi olmak isteyen aktörler sözkonusu iki Osmanlı fotoğrafına bakarak hareket ederlerken, Türkiye''nin kendi deneyimlerinin ürünü olan bu iki fotoğrafı gözardı ederek AB''ye ve bölgeye ilişkin politikalarını ve stratejilerini belirlemeye çalışması, "AB neresi?" "Türkiye nereye düşer?" şeklinde formüle ettiğimiz iki önemli soruyu asla doğru cevaplandıramamasıyla sonuçlanacaktır.

Türkiye''de AB konusundaki tartışmalar son derece sığ, yüzeysel, duygusal ve irrasyonel şekillerde, red veya kabul mantığını (mantıksızlığını) eksene alan ama birbirini yeniden üreterek meşrulaştırmaktan başka bir işe yaramayan aynı zihin kalıbının ürünü olan toptancı bir zihin kalıbı üzerinden yürütülüyor. Oysa bu konu hem derece kompleks, hem de bölgemizin geleceğini silbaştan yeniden belirleyebilecek kadar hayati ve tarihi öneme sahip bir konudur. Bu nedenle analitik, eleştirel ve imaginatif yaklaşımlara, geniş kapsamlı bir entelektüel, tarihsel, siyasal, kültürel perspektife ihtiyacımız var.

Sonraki yazıda yazının başlığında sorduğum iki esaslı soruyu, bu tür bir perspektife oturtarak cevaplandırmanın yollarını araştıracağım.