Edgar Morin öldü, Gazze soykırımını kınadı ve Batı’yı uyararak gitti…

Çağdaş düşüncenin kurucu düşürlerinden Edgar Morin 29 Mayıs günü 105 yaşında öldü.

Sefarad Yahudisiydi. Asıl adı Edgar Nahoum’du. 

Asıl adını neden değiştirdiğini bilmiyorum ama İspanya İç Savaşı’nda faşistlere karşı savaşmıştı -o dönemin neredeyse bütün entelektüelleri, yazarları ve önde gelen düşünürleri gibi.

Çağdaş düşüncenin en parlak isimlerinden biriydi.

Karmaşık düşünce (pensée complexe) kavramının öncüsüydü. 60’tan fazla kitabı vardı. İndirgemeciliğe karşıydı, disiplinler-ötesi bir düşünürdü. Basit düşünce’nin indirgeyici ve ayırıcı; karmaşık düşünce’nin ise önce ayrıştırıcı, sonra da birleştirici (tefrik’ten terkib’e giden) bir düşünce olduğunu düşünüyordu. 

En önemli eseri La Méthode (Yöntem, 6 cilt, 1977-2004) burada kısaca özlü bir şekilde özetlediğim fikirlerinin temelini oluşturan şaheseriydi. Bu kitap henüz Türkçeye çevrilmedi ama Devrim Çetinkasap tarafından ilk cildi Yitik Düşünce başlığıyla İş Bankası Yayınları’nda yayımlandı. Yeri geldi, hatırlatayım: Devrim Çetinkasap çok iyi bir çevirmen, bulduğunuz her kitabını alıp zevkle okuyabilirsiniz.

Sinema ile ilgili de önemli eserleri vardı Morin’in. Sinema psikolojisiyle ilgili 4 cilt ayrıksı bir esere imza atmış biriydi. Bu konuda öncü bir isimdi. Film felsefesinde Deleuze, film psikolojisinde Morin çağdaş düşünceye sinema üzerinden önemli katkılar yapmış iki öncü Fransız düşünürüydü.

Morin’in benim elimden düşürmediğim kitaplarından biri, Avrupa’yı Düşünmek başlıklı kitabıydı. Elimde dolaştırırken (şimdi güzel filmler çeken talebelerimizden) Ensar Altay kardeşim elimden kapıp almıştı! Giden gelmiyor, acep nedendir, demiyorum! Giden gidiyor, iyi yere gidiyorsa gitsin, gelmesin; film olarak, eser olarak gelsin, dedirtiyor insana…

Birkaç gün önce vefat eden en büyük Fransız düşünürlerinden Edgar Morin, belki de çağın en büyük Alman düşünürü Habermas gibi üç maymunu oynayarak İsrail’i destekleme pespayeliği ve zavallılığı sergilemedi. Habermas, kendisinden bekleneni yaptı. Frankfurt Okulu’nun en büyük temsilcisiydi. Ama okula ihanet etmişti. “Eleştirel Teori”, Frankfurt Okulu’nun çağımızda bütün diş.ğlinlere hedieye ettiği en zihin açıcı okuma biçimlerinden biriydi oysa!

Oysa Morin, Habermas gibi yapmadı, İsrail soykırımını sert bir dille eleştirdi ve gitti.

Avrupa ülkelerinin ve bütün dünyanın sessizliğini, âcizlik ve suç ortaklığı olarak niteledi.

İşte Gazze’de işlenen soykırım hakkındaki sözleri Morin’in: 

“Yüzyıllar boyunca dînî veya ırkî nedenlerle zulme uğramış bir halkın (Yahudilerin) torunlarını temsil eden İsrail Devleti’nin masum bir halkı, Filistin halkını yalnızca sömürgeleştirmekle kalmayıp, onları topraklarından kovmak ve kalıcı olarak sürgün etmek istemeleri karşısında hem şaşkınım hem de öfkeliyim... Ama dahası, 7 Ekim katliamından sonra Gazze halkına karşı gerçek bir kitlesel katliama girişmeleri ve durmaksızın sivillere, kadınlara ve çocuklara saldırmaya devam etmeleri…

Ve dünyanın sessizliğini, İsrail’in koruyucusu ABD’nin sessizliğini, Arap devletlerinin sessizliğini, kültür, insanlık ve insan hakları savunucusu olduğunu iddia eden Avrupa devletlerinin sessizliğini görmek…

Bence korkunç bir trajedinin içinden geçiyoruz, çünkü biz de bu kontrolden çıkmış şeye karşı çaresiziz. En azından şunu söylüyorum: Tanıklık edin! Eğer somut olarak direnemiyorsak, geriye kalan tek şey tanıklık etmek. Zihinlerimizde direnelim, kandırılmayalım, unutmayalım, acı ve zorlu gerçeklerle doğrudan yüzleşecek cesareti gösterelim.”

Avrupalı büyük düşünürlerin Gazze soykırımına karşı nihayet konuşmaları, biraz günah çıkarmak gibi görülebilirse de her şeye rağmen İsrail’in durdurulması ve soykırımcıların cezalandırılması sürecini tetikleyecek olması ve insanlığın insanlığın yitirmediğini, yitirmeyeceğini hatırlatması bakımından önemli ve önemsenmeli.

Ayrıca, burada Morin’in içinde bulunduğu hâlet-i ruhiye, Avrupa’nın içinde bulunduğu hâlet-i ruhiyenin yansıması, bunu da not ermek isterim: Avrupa devletleri ve hatta halkları korku ve panik içindeler! Zavallı Avrupa! Bu kadar düşmemeliydin!

Birkaç gün önce Avrupa’daydım. Verimli, ruh dolu bir Almanya ve Danimarka seyahatim oldu, 20 civarında konferans verdim (Not: Avrupa konferanslarımı sosyal medyada paylaştığımda takipçiler bu konferanslardan para alıp almadığımı sormuştu; orada yazmıştım, şimdi de yazma ihtiyacı duyuyorum: Konferanslardan para almıyorum, Derdim var benim. En parlak çocukları arayıp bulmaya çalışıyorum. O yüzden Avrupa’da UID başta olmak üzere diğer STK’larımızda, MTO çerçevesinde veya kitap fuarları dolayısıyla konferanslar veriyorum).

Gördüğüm manzara tedirgin ediciydi bu kez. Avrupa’nın ne kadar zayıf temeller üzerinde ayakta durduğunu görünce hem sevindim hem de üzüldüm.

Üzüldüm; çünkü yüzyıllarca insan halkları, özgürlükler retoriği üzerinden “evrensel Avrupalı değerler” diye diye, kafamıza vura vura propagandasını yaptıkları bu söylemlerin sadece içi boş, söylem üzerinden hegemonya kurmaya yarayan yine sinsi, ruhsuz, zavallı ve iki yüzlü Avrupa karakterini ele vermeye yarayan anlamsız, gizli şiddet yüklü söylemler olduğu anlaşılmıştı çünkü.

Oysa böyle mi olmalıydı? Avrupalılar, göğüslerini gere gere İsrail soykırımına karşı çıkmalıydılar! İsyan etmeliydiler! Öyle değil mi?

Ama edemezlerdi. Çünkü emperyalist bir tarihe, kolonyalist bir geçmişe sahiptiler. Tarihleri soykırım tarihiydi; katliamlar, tecavüzler tarihi. Bunlardan çağımızdaki iğrenç bir soykırıma karşı ses vermelerini beklemek kabul olunmayacak bir duaya âmin demekti.

Öte yandan, Avrupalıların sömürgeciliğinin en zayıf anlarında onları nasıl korkuya, paniğe, pasifizme, kör itaate sürüklediğini, bunların insanlığa verecekleri bir anlam ve değer kalmadığını, yıllardır söylediklerimizin, yazıp çizdiklerimizin bir kez daha doğrulandığını görünce sevindim. 

Artık şu gerçek bir kez daha ispatlanmış oldu: Batı, Gazze soykırımı ve Epstein rezaletinden sonra anlam ve değer üretme kabiliyetini kaybetti.

O yüzden Edgar Morin’in ölmeden önce de olsa yaptığı bu çıkışı önemsedim, Avrupa’da ve dünyada İsrail soykırımına karşı entelektüel bir başkaldırıyı kışkırtabilir bu çünkü.

Hiç olmazsa, ölmeden önce güzel bir çıkış yaparak gitti bu dünyadan Edgar Morin. Diğer düşünürleri de açıkça konuşmaya kışkırtacak, çağın vicdanı olacak bir çıkış. Toprağı bol olsun.

Vesselâm.