Askerî yargının sınırları

TBMM'nin son yaptığı kanun değişikliği ile, sivil yargı ile askerî yargı arasındaki yetki bölüşümünü yeniden düzenlemesi, bitmek tükenmek bilmez Anayasa tartışmalarımıza bir yenisini ekledi. Zaten ötedenberi tartışmalı olan bu konu, şimdi bu somut düzenleme ile, siyaset gündeminin bir numaralı maddesi haline geldi. Değişikliklerden biri, sivil kişilerin işledikleri suçların askerî yargının görev alanının dışına çıkarılmış olmasıdır ki, burada tartışma konusu olan bir husus yoktur. Bu, tabiî hâkim ilkesinin ve demokratik prensiplerin en doğal sonucudur ve Türkiye'nin AİHM kararları doğrultusunda yapmak zorunda olduğu bir kanun değişikliğidir. Zaten muhalefetin de bu değişikliğe itirazı olmadığı anlaşılmaktadır.

Gerçi Anayasa'nın 145'inci maddesinin ikinci fıkrası, bazı durumlarda asker olmayan kişilerin de askerî mahkemelerce yargılanmasına cevaz vermektedir ama, bu durumlar, söz konusu fıkrada, 'özel kanunda belirtilen' ve 'kanunda gösterilen' ifadeleriyle sınırlandırılmıştır. Son yapılan değişiklik, buna aykırı önceki kanun hükümlerini zımnen ilga etmiş sayılacağına göre, ortada bir Anayasa'ya aykırılık sorunu yoktur.

Tartışma, değişikliğin ikinci unsurundan kaynaklanmaktadır. Buna göre özel yetkili ağır ceza mahkemelerinin (eski DGM'ler) görev alanında olan bazı suçlar (bunlar arasında TCK'nın 309-316'ncı maddelerinde düzenlenen “Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar” da vardır) asker kişiler tarafından ve askerî mahallerde işlenmiş olsalar dahi, sivil mahkemelerin yargı yetkisine tâbi olacaklardır. Bunun, olumlu ve demokratik bir değişiklik olduğunda kuşku olmamakla birlikte, Anayasa'nın 145'inci maddesindeki ifadeler nedeniyle sorun çıkarması mümkündür. Gerçekten, bu maddenin ilk fıkrasına göre, “askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin, askerî olan suçları ile bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmakla görevlidirler.” Bu maddenin, askerî yargının görev alanını son derece geniş tutmuş ve böylece iki başlı bir yargı sistemi yaratmış olduğunda şüphe yoktur. İşin ilginci, bu hükmün harfiyen aynısının, 1961 Anayasası'nın 138'inci maddesinin ilk fıkrasında da bulunmasıdır. Bu durum, askerî vesayet rejiminin 1982 Anayasası ile değil, pek çoğumuzca çok demokratik ve liberal olarak vasıflandırılan 1961 Anayasası ile başlamış olduğu görüşüne haklılık kazandıracak niteliktedir.

Asker kişilerin münhasıran “askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili” askerî suçlarının askerî mahkemelerde yargılanmasında yadırganacak bir taraf yoktur. Ancak 145'inci madde, bunlara ek olarak, “asker kişilerin…….asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde” işledikleri suçlarda da askerî yargıyı görevli kılmaktadır ki, bunun mâkul bir gerekçesini bulmak mümkün değildir. Âdi bir suçun, meselâ adam öldürme, müessir fiil veya anayasa düzenine karşı bir suçun, bir askerî mahalde işlenmesi, niçin onu askerî yargıya tâbi bir suç haline getirecektir? Bunların “askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili” sayılması mantıken mümkün müdür? Meselâ TCK'nın 312'nci maddesindeki “cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti'ni ortadan kaldırmaya veya görevlerini yapmasını kısmen veya tamamen engellemeye teşebbüs” suçu, “askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili bir suç” sayılabilir mi? Hükûmeti devirme planlarının bir askerî mahalde veya sivil bir gazinoda yapılması arasında, işlenen suçun niteliği bakımından ne fark vardır?

Nitekim, hazırladığımız sivil Anayasa taslağının, 1982 Anayasası'nın 145'inci maddesine tekabül eden 111'inci maddesi, bu eleştirileri bertaraf edecek tarzda şöyle kaleme alınmıştı: “Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak işledikleri askerî suçlara ait davalara bakmakla görevlidir.” Bu taslakta ayrıca, 145'inci maddenin ikinci fıkrasında olduğu gibi, sivil kişilerin bazı durumlarda askerî mahkemelerce yargılanmalarına imkân sağlayan hükümlere de yer verilmemiş ve gerek 145'inci maddedeki, gerek Askerî Yargıtay'a ilişkin 156'ncı maddedeki, “askerlik hizmetlerinin gereklerine göre” ibareleri çıkarılmıştır. Çünkü “askerlik hizmetlerinin gerekleri” kavramının aynı maddelerde sözü edilen “mahkemelerinin bağımsızlığı” ve hâkimlik teminatı” ilkeleriyle ne derece bağdaşabileceği ayrı bir tartışma konusudur.

Anayasa'nın 145'inci maddesi, mevcut şekliyle dahi, amaçsal (gaî) olarak yorumlandığı takdirde, son değişikliği Anayasa'ya aykırı bulmak mümkün değildir. Elbette, demokratik hukuk devletini Anayasa'nın değiştirilemez hükümleri arasında zikreden bir anayasa koyucunun, tabiî hakim ilkesine aykırı olarak, yargı içinde tamamen özerk ve sivil denetimin tümüyle dışında bir askerî yargı alanı yaratmak istemiş olabileceğini düşünmek, mantıksal bir çelişkidir. Ancak eğer 145'inci madde, amaçsal değil, sözel (lâfzî) biçimde yorumlandığı takdirde, “askerî mahal” deyimine dayanılarak, değişikliğin Anayasa'ya aykırı bulunması mümkündür.

Bu durumda, gereksiz ve yıpratıcı bir tartışmaya son vermenin en emin ve sağlıklı yolu, Anayasa'nın 145'inci maddesini meselâ yukarıda değindiğim sivil anayasa taslağındakine benzer bir ifade ile değiştirmektir. Eğer muhalefet partileri, demokrasiyi korumak ve darbe teşebbüslerini caydırmak konusundaki beyanlarında samimî iseler, böyle bir öneriye karşı çıkmamaları gerekir. Bu saygıdeğer amaçları gerçekleştirmenin yolu, otuz yıl öncesinin defterlerini, hem de hiçbir pratik sonuç vermeyeceğini bile bile karıştırmak değil, günümüzün çok temel bir “demokrasi açığı”nın, demokratik hukuk devleti ilkeleri doğrultusunda kapatılmasına yardımcı olmaktır.