Çözüm hem zor hem kolay

Kürt sorunu, çözümü üzerinde herkesin uzlaşamadığı bir sorun. Öyle ki Türkiye'de böyle bir sorunun bulunmadığını, tek sorunun PKK teröründen kaynaklandığını ileri sürenler bile var. PKK'nın bağımsız bir Kürt devleti kurmak hedefi doğrultusunda, kendi deyimiyle "silahlı mücadele"ye başlamış olduğu göz önüne alındığında, sorunun bir dönem için ayrılıkçı terör boyutunu göz ardı etmek pek mümkün değil. Ayrılıkçı veya değil, şiddet ve terörün hâlâ varlığını sürdürmesi özü itibariyle Türkiye'nin demokrasi sorunlarının bir parçası olan Kürt sorununun var olmadığını öne sürmeye yetmiyor.

Türkiye, Avrupa Konseyi'nin (AK) kurucu üyeleri arasında yer almakla birlikte, Anayasası ve yasal düzenlemeleri ile demokrasi standartlarını henüz çağdaş ülkelerin düzeyine çıkarabilmiş değil. Bu nedenle Türkiye'de azınlık statüsüne sahip bulunmayan Kürt kökenli vatandaşların farklı dil ve kültürleriyle ilgili hakları uzun süre "herkesin ayırım yapılmaksızın eşitliği" gibi demokrasinin temel ilkesinin bir gereği olarak da algılanabilmiş değil. Tam aksine uluslararası sözleşmelerin açık biçimde yasaklamasına karşın, (örneğin AK Ulusal Azınlıklar Çerçeve Sözleşmesi Madde 21) Türkiye'de bu haklara, uzun yıllar boyunca ayrılıkçılığı desteklediği gerekçesiyle karşı çıkıldığı, daha çok demokrasi taleplerinin "terörle mücadele edilirken demokratikleşme olmayacağı" gibi faşizan düşüncelerle göz ardı edildiği unutulmamalı.

Sayın Cumhurbaşkanı'nın Kürt sorununun çözümü için öncelik aldığı bugünkü ortamda özetle yukarıda çizilen bir tablo duruyor önümüzde. Bu tablo nelerin yapılmaması, dolayısıyla nelerin yapılması gerektiğine ana hatlarıyla ışık tutuyor.

Çağdaş uygarlığı kendisine hedef belirlemiş olan Türkiye'ye yakışan, her şeyden önce, tam demokratik bir Anayasa yapmak. Türk demokrasisinin tüm sorunlarını ortadan kaldıracak böyle bir anayasanın aynı zamanda Kürt sorununun kalıcı çözümüne katkı sağlayacağı açık. Bunun için yeni anayasanın federal nitelikli veya İspanya'daki gibi özerklikler sistemine dayalı olması şart değil elbette. Nitekim bu konudaki en geniş toplumsal uzlaşının Fransa'daki gibi üniter devlet modeli üzerinde sağlanması olasılığı bugün için çok daha güçlü görünüyor. Önemli olan, devlet iktidarının örgütlenme biçiminden çok evrensel demokrasi ilkelerini tümüyle benimsemek.

Örneğin Fransız Anayasa'sı ülkede hiçbir azınlık mensubunun bulunmadığı ilkesinden hareket ediyor ama sistem herkesin ayırım yapılmaksızın eşitliği ilkesinin tam olarak uygulanmasını sağlıyor. Fransa Anayasa Konseyi'nin (Conseil Constitutionnel) farklılıkları olan Fransız vatandaşlarının (azınlıkta olanlar) farklılıkları olmayanlara (çoğunlukta olanlar) eşitliğini, söz konusu farklılıkların serbestçe kullanılmasına ve ifade edilmesine bağlayan bir içtihadı var. Daha 1951 tarihli Deixonne yasasıyla varlığı tanınmayan azınlıkların kullandığı dilleri öğreten okulları serbest bırakmış olan Fransa'da farklılıkların yasaklanması "anayasaya aykırılık" olarak değerlendiriliyor.

"Ayırım yapılmaksızın eşitlik" ilkesi mevcut anayasamızda da var ama bu ilkeye bugüne kadar Fransa Anayasa Konseyi'ninkine benzer hukuki bir yorum getirilebilmiş değil. Böyle bir bütünleştirici yorum yapılamadığı için de Türkiye'de anayasanın "ayırım yapılmaksızın eşitlik" ilkesine aykırı hükümler taşıyan yasalar yürürlükte kalabiliyor. O bakımdan yeni anayasa çalışmalarına başlamadan önce, herkesin demokratik bir zihniyete sahip olması önem taşıyor.

Yeni anayasayı böyle bir zihniyetle ele almak ve demokratikleşme sürecimizin orta vadeli hedefi olarak belirlemek gerekiyor. Ancak kısa vadede yapılması gereken önemli reformlar da var. Bunların başında ifade, toplantı ve örgütlenme özgürlüğü ile ilgili olanlar geliyor; çünkü demokrasilerde, şiddet ve teröre övgü unsuru taşımayan her türlü düşünce, anayasaya aykırı olanlar dâhil, serbestçe ifade ediliyor ve bu tür düşünceleri savunan siyasi partiler serbestçe faaliyet gösteriyor.

TOPLUMA YENİDEN

Demokratik ülkeler, demokratik anayasaların yanı sıra, terörle mücadele politikalarının önemli bir unsuru olarak, kesin silah bırakacak terör örgütü militanları için özendirici unsurlar içeren yasal düzenlemelere de sahip. Örneğin Avrupa'nın bugün terörle mücadele eden tek ülkesi olan İspanya'da böyle bir düzenleme bulunuyor. 1988 yılında Bask Ülkesi'nde faaliyet gösteren tüm demokratik siyasi partiler tarafından imzalanan Ajuria Enea Paktı, ana hatlarıyla belirtmek gerekirse, topluma yeniden kazandırma (reinsercion) çerçevesinde, kesin silah bırakacak militanlara yasal siyaset imkânı tanıyor.

Türkiye'de silah bırakacak örgüt militanları için öngörülen yasal hükümlerin İspanya'daki kadar özendirici olmadığı açık. Her şeyden önce mevcut Anayasamız ve yasal düzenlemelerimiz siyasi partilerin faaliyetlerini, "şiddet ve teröre destek" unsurunun ötesinde kısıtladığından, "kesin silah bırakma karşılığı yasal siyaset" gibi bir ilkenin tek başına uygulanabilmesi kolay değil. Benzeri bir hükmün Türkiye'de tanındığı varsayarsak, siyaset yapmak üzere kesin silah bırakacakları bu kez siyasetle ilgili kısıtlamaların beklemesi kaçınılmaz. O bakımdan üzerinde uzlaşılacak topluma yeniden kazandırma modelinin, ifade özgürlüğü ve siyasi partilerle ilgili reform paketiyle birlikte ele alınması şart.

Aslında PKK'nın, ETA' dan farklı olarak, ayrılıkçı bir hedefi olmadığını açıklaması, bu konudaki güçlükleri belki bir ölçüde hafifletiyor. İspanya'da ayrılıkçılığın ifadesi ve ayrılıkçı siyaset yapılması, şiddet ve teröre destek içermemek kaydıyla serbest. Demokrasinin gereği bu ama Türkiye'de en azından şimdilik böyle bir ihtiyacın olmayacağı anlaşılıyor.

Sonuç olarak, Kürt sorununun çözümü ve terörün sonlandırılması için Türkiye'de elverişli bir ortam bulunuyor. Başta TBMM'de temsil edilen siyasi partiler arasında olmak üzere, tüm toplumda bir uzlaşma ortamının oluşması, kuşku yok ki, sorunun çözümünü büyük ölçüde kolaylaştıracak. Ancak böyle bir uzlaşma sağlanabilir mi? Bu sorunun yanıtı, kuşku yok ki, herkesin çağdaş demokrasiyi tüm evrensel ilkeleriyle birlikte benimsemesine bağlı bulunuyor.

* Emekli Diplomat/Marmara Üniversitesi Öğretim Görevlisi