Hürriyetçilikten yasakçılığa bir Cumhurbaşkanı portresi

Cumhurbaşkanı Sezer'in, terk etmeye hazırlandığı makama yükselmesini sağlayan en önemli neden, kendisinin Anayasa Mahkemesi Başkanı iken yaptığı “Özgürlük taraftarı bir hukukçu” portresi çizen konuşmalardı. Sezer, demokrasinin derinleştirilmesinden dem vuruyor, bireyi esas alıyor ve “Toplumda her şey insan hak ve özgürlüklerini sağlamaya ve bunları geliştirmeye yönelik olmalıdır” diyerek tercihini otoriteden değil, özgürlüklerden yana kullanıyordu.

O günler, Türkiye'nin kabuk değiştirmeye hazırlandığı dönemlerdi. 99 Helsinki Zirvesi'nde AB tam üyeliğinin tescil edilmesi, ülkede özgürlük açığını daha da belirginleştirmiş ve bu açığı kapatacak bir iradeyi çok daha önemli kılmıştı. Böyle bir ortamda, Yüce Mahkeme Başkanı sıfatıyla yaptığı konuşmalarda Sezer'in çizdiği portre Cumhurbaşkanlığı için uygundu. Aday gösterildiğinde hemen hiçbir muhalefetle karşılaşmadı ve Çankaya'nın yeni sakini oldu.

Cumhurbaşkanlığının başlarında Sezer'in profili, toplumsal taleplere denk düşüyordu. Mütevazıydi; iktidarın alameti olan yol kesme ve trafiği durdurmalara yüz vermeyip kırmızı ışıkta duruyor, çarşı-pazarda alışverişini kendisi yapıyordu. Tutumluydu; boş yere yanan lambaları söndürüyor, köşkün bütçesinden arta kalan parayı hazineye iade ediyordu. Şaibesizdi; kendisinin veya yakın çevresinin şüpheli akçeli işlere karıştığına dair en ufak bir iddia bile yoktu, sicili tertemizdi. Aile hayatı takdir edilesiydi. Sezer'in hem özgürlüğü sahiplenen “hukuk adamı” hem de toplumsal değerleri taşıyan “halk adamı” imajını vermesi, ona toplum katında büyük bir itibar kazandırdı.

Fakat aradan çok da uzun olmayan bir süre geçtikten sonra durum tamamen değişti, Sezer iktidarının farkına vardı ve iktidarın çekiciliğinden kendisini kurtaramadı. Anayasa Mahkemesi'nde iken klasik parlamenter rejimlerde Cumhurbaşkanlığının temsili bir makam olduğuna defaten dikkat çeken ve 82 Anayasasının Cumhurbaşkanına haddinden fazla yetki vermesinden şikayetçi olan Sezer gitti, onun yerine bazen anayasadakinden bile daha fazla yetki kullanan bir Sezer geldi. Sakinliği ve hırstan uzak kişiliğiyle bilinen Sezer'in yerini, Türk siyasetinin nezaket kurallarına belki de en fazla riayet eden Başbakan'ının yüzüne anayasa kitapçığı fırlatan bir Sezer aldı.

Ama Sezer'in asıl değişimi (ya da öze dönüşü) 2002'den sonra başladı, üzerindeki özgürlük cilasını silen Sezer rotayı otoriterliğe taraf kırdı. 2002 seçimlerinde AKP'nin tek başına iktidara gelmesinin akabinde Sezer; Çankaya'nın misyonunu, rejimin asli sahiplerinin tasvip etmedikleri bu partiye karşı muhalefet etmek olarak tayin etti. Bu misyona uygun olarak Sezer, halkın oylarıyla iktidara gelmiş bir partinin “bakan” seçimlerine müdahale etti, kimi “bakan” yapılıp kimin yapılmayacağını belirledi. Hükümetin bürokrat atamalarının büyük bir kısmını geri çevirerek devleti vekâletle yönetilir duruma getirdi. Üniversitelere, YÖK'e ve yüksek yargıya yaptığı atamalarla iktidarı bir kıskaç altına aldı.

Tüm bunlardan daha vahim olanı ise Sezer'in, toplumun tümüne açık olması gereken cumhurbaşkanlığı konutunu bazı toplumsal kesimlere karşı konuşlandırması oldu. Kerameti kendinden menkul bir “kamusal alan” tanımıyla neredeyse cumhurbaşkanlığı forsunun göründüğü her yerden vatandaşların bir kısmını dışlamak; 2002'ye kadar başı açık ya da kapalı herkesin rahatlıkla girebildiği Çankaya'yı başörtülülere kapatmak; Köşk'teki resepsiyonlara bazı milletvekillerini “eşli”, bazılarını ise “eşsiz” davet etmek gibi uygulamalarla Sezer, Çankaya'yı “cumhur”un bir kısmına karşı bir muhalefet odağı haline getirdi. Bir başka söyleyişle; Sezer, konumu itibariyle herkesi içermesi, herkesin haklarını gözetmesi ve bütünleştirici olması gereken cumhurbaşkanlığını, kendi görüşüne ve hayat tarzına yakın olanların dışındakilere yasak bölgeye dönüştürdü. Böylelikle kapsayıcı ve birleştirici olması lazım gelen bir makam, dışlayıcı ve ayrıştırıcı bir hüviyete büründü. Geride bırakılan beş yıl içinde toplum, Sezer'in özgürlüğü değil otoriteyi, bireyi değil devleti, hakları değil yasakları yücelten demeçler vermesine alıştı.

Son olarak Harp Akademileri'nde yaptığı ve temelde Cumhurbaşkanlığı seçimine dönük mesaj verme amacı taşıyan konuşmasında da Sezer bildik konuları yine bildik üslubuyla tekrarladı. Belki tek farklılık; Sezer'in özgürlüklere yönelik sınırlamaların çıtasını daha bir yükseltilmesini ve özgürlüklerin sahasını daha da daraltılmasını talep etmesiydi. Veda niteliğindeki bu konuşma, özellikle iki açıdan Sezer'in özgürlük, birey ve hak karşıtı konseptini taçlandıran bir zirve noktası oldu:

I- Söz konusu konuşmada 82 Anayasasına atıfla birçok yerde “demokratik devlet”ten ve “demokrasiden” bahsedilmişse de, bir bütün olarak değerlendirildiğinde, Sezer'in konuşmasının ana teması demokrasi aleyhtarlığıdır. Bunu Sezer'in sarf ettiği birçok cümlede görmek mümkündür: Söz misali Sezer'e göre; “Temelinde Atatürk ilke ve devrimleri bulunan çağdaş Türkiye Cumhuriyeti ideolojisi, tüm yurttaşların taraf olması gereken bir Devlet ideolojisidir.” Şimdi, demokrasiyi benimsemiş bir kimsenin böyle bir cümle kullanmayacağı açık olmalıdır. Zira sosyal ve kişisel hayatın her alanını açıklamaya muktedir ve tüm bireylerin mutlaka yanında yer alıp kabullenmesi gereken bir devlet ideolojisi, ancak totaliter devletlerde olabilir.

Totalitarizmde devlet ideolojisi muhtevasında bütün gerçekleri barındıran bir kutsal metin mertebesinde olduğundan, herkesin bu ideolojiye taraftar olma ve onun umdelerine uyma zorunluluğu vardır. Oysa demokrasilerde her vatandaşın mutlaka biat etmesi gereken bir devlet ideolojisi/resmi ideoloji yoktur. Demokratik yönetimlerde herkes, kendi meşrebine uygun bir düşüncenin, kendisinin ve toplumun gelişimini ve ilerlemesini sağlayacak kadar önemli bir olduğunu düşünebilir, bu düşüncenin yayılması ve hâkim olması için çalışabilir. Ama demokrasilerde hiç kimse, hiçbir ideolojiyi tek ve mutlak hakikat olarak görüp onu topluma dayatma hakkına sahip değildir.

Sezer'in, orduya ilişkin eleştiriler karşısında aldığı tavrı da, maalesef demokratik olarak nitelendirmek kabil değildir. Şöyle diyor Sn. Cumhurbaşkanı: “Ulus-devletin, ulus birliği ve ülke bütünlüğünün, tekil devlet ve laik Cumhuriyet'in koruyucusu ve güvencesi olan Türk Silahlı Kuvvetleri de, ilk kez iç ve dış odakların hedefi durumuna gelmiştir. Bu odaklar işi 'hesap sorma' söylemine kadar vardırmışlardır. TSK, anayasal rejimin korunması yönünden, tüm anayasal organ ve kurumlar gibi görevli ve taraftır. Orduyu yıpratarak etkisizleştirmek için, zamanlaması ayarlanmış bir oyun oynanmaktadır.”

Bir kere demokrasilerde eleştiri temel bir haktır; başkalarının kişilik haklarına ve değerlerine yönelmediği müddetçe, herkes bu hakkını kullanabilir. Yapılan tüm eleştirileri tek elden “orduyu yıpratmak amaçlı” ve eleştiride bulunanları da “ordu karşıtı” olarak görmek, gerçeklerle bağdaşmadığı gibi eleştiri hakkını kısıtlayan bir işlev de görür. “Hesap sorma”ya gelince; kamusal gelirlerle idare edilen her kurum gibi ordu da, elbette ki şeffaf olup vatandaşlarına hesap vermekle mükellef olmalıdır.

Laikliğe ilişkin görüşleri de sorunlu Sezer'in: “Türkiye'nin siyasal rejimi, laiklik konusunda duyarlı dengeler üzerine oturtulmuştur. Laiklik, din ve inanç özgürlüğüne indirgenemez. Çünkü Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin sosyal, siyasal, hukuksal, ekonomik ve toplumsal temelinde laiklik ilkesi vardır. Tüm ilke ve devrimler, başka bir deyişle Atatürkçü Cumhuriyet laiklik ilkesine dayanmaktad

Bu sözlerden çıkan anlam; Cumhurbaşkanının laiklik ile demokrasiyi birbirine karşı kutuplar olarak düşündüğü ve demokrasi karşısında öncelik tanıdığı laikliği korumak için demokrasiden feda edebileceğidir. Oysa demokrasi, laikliğin karşıtı değildir; aksine ancak gerçek bir demokraside laiklik güvence altına alınabilir. Cumhurbaşkanının ve benzerlerinin yatığı gibi laikliğin bir “din haline getirilmesi, hem gerçek manada bir laikliği imkânsız kılar, hem de demokrasiye yönelik en büyük tehdidi oluşturur.

II- Cumhurbaşkanı konuşmasında, “Türkiye'de siyasal rejimin Cumhuriyet kurulduğundan beri hiçbir dönemde günümüzde olduğu kadar tehlikeyle karşı karşıya kalmadığı” yönünde bir vurgu var. Bunun hakkında da söylenebilecek birkaç nokta söz var: Öncelikle, bu tespitin gerçeklikle bağdaşamadığına işaret etmek gerekir. Ne toplumda, ne de siyasal iktidarda, ülkenin varlığına son verecek derecede ciddi bir tehdit algılaması var.

İkincisi, Türkiye, arada topallasa ve yeterli olmasa da, yarım asra varan bir demokrasi tecrübesine sahiptir ve sorunları bu tecrübe içinde çözecek güce de sahiptir.

Üçüncüsü, eğer tehlikede kasıt bizatihi iktidarın kendisi ise, bunun da AK Parti'ye haksızlık teşkil edeceğini söylemek lazımdır. Çünkü bu veya bir başka iktidar, ancak yaptıkları ile değerlendirilebilir. AKP iktidar olduğu süre zarfında Cumhuriyet'in temel nitelikleri saldırı olarak addedilebilecek herhangi bir eylemlilik içinde olmadı. AKP'nin rejime yönelik bir hesabının, bir gizi ajandasının olduğunu söylemek ve buradan bir tehdit meydana getirmek ancak niyet okumayla açıklanabilir. Demokratlığı bir yana, en azından bir hukukçunun niyetlerden hareketle karar vermesi kabullenilecek gibi değildir.

Ve son olarak, aslında bu “rejim ve devlet tehlikede” klişesinin, farklı olanları ve istenmeyenleri bertaraf edici özelliğine dikkat çekilmelidir. Bu klişeyi kullanarak, bazı toplumsal kesimleri ve onları siyasal temsilcileri “vebalı” ilan edebilir, onları etkin olduğunu düşündüğünüz birimlere ihbar edebilirsiniz. Keza “rejimin bekası”, “tehdit altındaki devletin korunması” gibi müphem kavramları dilediğiniz esneklikte ve bu sıklıkta kullanarak, en meşru talepleri önüne bile set çekebilir, bireylerin özel ve kamusal alanlardaki özgürlüklerini aşındırabilir ve demokratik zeminlerde siyaset yapmayı güçleştirebilirsiniz. Ne var ki bu işlevsel klişenin büyük bir handikabı vardır; o da demokratik meşruiyetten yoksun olmasıdır.

Hiç şüphesiz Sezer'in konuşmasında eleştirilecek daha birçok yön vardır. Tüm bu eleştiriye açık görüşlerinde Sezer'in gizlemeye gerek duymadığı bir demokrasi ve özgürlük karşıtlığı vardır ve asıl üzücü olan da budur. Cumhurbaşkanlığını demokrasi ve özgürlük nutuklarına borçlu olan birinin, görevini bırakırken anti-özgürlükçü ve anti-demokratik bir manifestoyla sığınmasının, bu değişimi yaşayan açısından oldukça hüzün verici bir durum olduğunu kaydetmek gerekir.

* Ankara Üniversitesi Öğretim Üyesi