Karadeniz'de enerji savaşları ve Rusya-Türkiye ilişkileri

İstanbul'da Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KİE) Örgütü Zirvesi gerçekleşti. Rusya, Türkiye, Ukrayna, Sırbistan, Yunanistan, Bulgaristan, Slovakya, Romanya, Azerbaycan, Ukrayna, Ermenistan, Gürcistan'ın asil üye ve ayrıca 13 ülkenin gözlemci statüde üye oldukları KEİ, 1992 yılında Türkiye'nin önderliğinde kurulmuştu. KEİ, yayıldığı coğrafya (20 milyon km2) ve bünyesinde 350 milyon nüfusu ile önemli bir bölgesel örgüt olarak karşımıza çıkmaktadır. Örgütün kuruluş aşamasında tarafların ekonomi, bankacılık, ulaşım, enerji, haberleşme, çevre koruma, turizm, güvenlik gibi alanlarda işbirliğini geliştirmeye yönelik belirlediği amaçlar bunu ortaya koyuyordu. Ancak kuruluşundan 15 yıl geçmesine rağmen, KEİ'nin adı zirveden zirveye anılmaktadır.

Zirve'nin son dönemde Karadeniz bölgesinde yaşanan gelişmelerin gölgesinde geçtiğini söylemek mümkündür. Bu gelişmelerin başında Avrasya coğrafyasındaki enerji savaşları ile ABD'nin Bulgaristan ve Romanya'ya füze radar sistemlerini yerleştirme planları ve buna misilleme olarak da Rusya'nın kendi füze sistemlerini Avrupa'ya yönelteceğine dair yaptığı açıklamalar gelmektedir. Bütün bu gelişmeler yaşanırken, Vladimir Putin'in de zirveye katılmayı kabul etmesi, hiç şüphesiz bir taraftan zirvenin önemini artırdı, diğer taraftan zirvede Rusya'nın domine etmesini sağladı.

Nitekim gerek yerli gerekse yabancı gazeteciler, zirve gündemi ile sonuç bildirisinden ziyade Vladimir Putin'in Başbakan Recep Tayıp Erdoğan ve Yunanlı meslektaşıyla yaptığı ikili görüşmelere öncelik tanıdı. Bu iki görüşmeye de damgasını vuran konu ise enerji oldu. Enerji konusunun zirve ve ikili görüşmelerin gündeme gelmesinin en önemli nedeni ise zirveden bir gün önce İtalya'nın ENİ Şirketi ile Rus devi Gazprom arasında Güney Akım projesi ile ilgili bir anlaşmanın imzalanması oldu. Bu anlaşmaya göre, Rus gazı ve Rusya'nın Orta Asya'dan alacağı gaz Karadeniz'in altından geçerek Bulgaristan'a ulaştırılacaktır. Bulgaristan'da boru hattı ikiye ayrılarak ilki Rus gazını Romanya, Macaristan, Avusturya ve Slovenya'ya taşıyacak, ikinci hat da Yunanistan ve İtalya'ya kadar uzatılacaktır. Bu projeyle birlikte Moskova en başta Rusya ve Beyaz Rusya'ya transit konusunda olan bağımlılığını azaltmayı amaçlamaktadır. Hiç şüphesiz, bu projeyle birlikte Rusya'ya olan bağımlılığı azaltmaya çaba gösteren AB ülkeleri de daha fazla Rus enerji kaynaklarına bağlı hale geleceklerdir.

Bu projenin olumsuz etkilediği ülkeler arasında hiç şüphesiz Türkiye de yer almaktadır. En başta Moskova, Rus gazını Mavi Akım -2 boru hattıyla Avrupa'ya ihraç etmeyi planlıyordu. Ancak, bir taraftan Türkiye'nin Rus tarafına bu konuda bir türlü somut cevap vermemesi, diğer taraftan da Rusya'nın projelerine alternatif olarak görünen Nabuco projesini desteklemesi ve genel olarak Avrasya coğrafyasındaki enerji alanında Rusya ile Batı arasında verilen mücadelede Türkiye'nin Batı'nın yanında yer alması, Rusya'yı Mavi Akım-2 Projesi'nden vazgeçirdi. Rusya'nın Mavi Akım-2'den vazgeçmesinin bir başka nedeni de, gaz transiti konusunda Türkiye'ye fazla bağlanmak istememesidir. Zira Mavi Akım-2 hayata geçseydi, Mavi Akım -1 ile birlikte yılda 50 milyar metre küp Rus gazı Türkiye üzerinden Avrupa'ya ulaştırılacaktı. 2006 yılında Rusya'nın Avrupa'ya 150 milyar metre küp gaz ihracat ettiğini göz önünde bulundurursak söz konusu 50 milyar metre küp gazın hiç te küçümsenmeyecek oran olduğunu söyleyebiliriz. Budan dolayı Rusya, ABD'nin bölgedeki en önemli müttefiklerinden biri olan Türkiye'ye transit konusunda yaklaşık yüzde 30 oranında bağlanmak istemedi.

Rusya böylece Burgaz-Dedeağaç projesinden sonra Güney Akım ile de Türkiye'yi by-pass etmiş oldu. Bununla birlikte gerek Burgaz-Dedeağaç, gerekse Güney Akım konusunda Türkiye'nin kendisinin kendisini by-pass ettiğini de söylemek mümkündür. Nitekim, ancak Gazprom ile ENİ arasında anlaşma imzalandıktan sonra Türk yetkililer, Rusya'ya Mavi Akım -2 konusunda işbirliği önderdiler. Rusya'nın Güney Akım'dan sonra Mavi Akım -2 Projesi ile ilgili görüşleri bilinmemekle birlikte, Rus yetkililer Mavi Akım -1'in İsrail'e kadar uzatılması konusunda kararlı olduklarını dile getirmektedirler.

Rusya bir taraftan Orta Asya ülkelerindeki enerji kaynaklarının kontrolünü ele geçirirken, diğer taraftan da yeni projeler sayesinde başta Avrupa ülkeleri olmak üzere birçok ülkeyi kendisine bağımlı hale getirdi. Kendi enerji kaynaklarına sahip olamayan AB ve ABD, enerji alanında Rusya'ya mağlup olmuş durumdadır. Türkiye için de aynı şeyi söylemek mümkündür. Bununla birlikte Türkiye'nin mağluplar safında yer almasında AB'nin politikası da etkili rol oynamaktadır. Bir taraftan AB ve ABD, Türkiye'ye enerji koridoru misyonunu yüklerken, diğer taraftan Türkiye'nin de yer alacağı projeleri maddi olarak desteklememektedir. Siyasi açıdan AB ve ABD'nin Türkiye'yi dışlamaları ve Türkiye'nin sorunlarını görmemezlikten gelmeleri, Türkiye'nin enerji koridoru olma yönündeki misyonunu başarısızlığa uğrattı.

Bir ülkeye enerji alanında yüzde 60 oranındaki bağımlılık hiç şüphesiz istenilen durum değildir. Ancak, Rusya'nın Beyaz Rusya ve Ukrayna'ya olduğu gibi, Türkiye'ye de istediği zaman petrol ve gazı kesebileceğini düşünmek de yanlış olur. Nitekim Rusya, hiçbir zaman Avrupa ülkeleriyle bu konuda bir sorun yaşamadı. Türkiye bir taraftan enerji kaynak ve enerji tedarikçisi çeşitliliğine giderek, diğer taraftan da Rusya ile enerji alanında işbirliği yapmaktan korkmamalıdır. Nitekim, Türkiye, Nabuco projesi değil de Rusya ile Mavi Akım-2 Projesi üzerinde yoğunlaşmış olsaydı, sonuçların farklı olabileceğini tahmin etmek mümkündür.

Her ne kadar Avrasya coğrafyasında enerji alanında verilen mücadelede Rusya ile Türkiye farklı taraflarda yer alsalar da, bu husus son dönemde gelişen Rus-Türk ilişkilerinin seyrini olumsuz etkilememektedir. İki ülke arasındaki ticaret hacmi 17 milyar Dolar civarında olup, taraflar 2008'e kadar bu rakamı 25 milyar seviyesine çıkarmayı planlamaktadırlar. Türk şirketlerinin Rusya'nın dört bir tarafında iş yapmaları, her yıl iki milyon Rus turistin de Türkiye'yi ziyaret etmesi, bir taraftan ekonomik ilişkilerin gelişmesine katkıda bulunurken, diğer taraftan da Soğuk Savaş'tan kalmış olan taraflar arasındaki "algılama" sorununun ortadan kaldırılmasına da yardımcı oluyor.

Rusya ile Türkiye'nin dış politikaları da birbirine benziyor ve her iki ülkenin bazı dış sorunlara karşı tutumları paralellik arz ediyor. Rusya da, aynen Türkiye gibi, İran ve Suriye sorunlarının barışçıl yollarla çözülmesinden yana tavır sergiliyor, ABD'nin Karadeniz'de filo bulundurma çabalarına karşı çıkıyorlar. Gerek dış politika algılayışları, gerekse iki ülke arasındaki tarihî ve kültürel bağlar, her iki ülkeyi de Batı ile Doğu arasında köprü rolünü üstlenmeye itiyor.

Son dönemde iki ülke arasındaki ilişkiler o kadar gelişme gösterdi ki, özellikle Türkiye'nin Batı dünyası ile sorun yaşadığı dönemlerde, Rusya ile işbirliğinin geliştirilmesi, hatta Avrasya Birliği'nin kurulması gerektiğine dair yorumlar yapılmaya başladı. Bununla birlikte, Rusya ile ilişkiler her şeyden bağımsız bir şekilde ele alınmalı ve Rusya'nın ne AB'ye, ne de ABD'ye alternatif olamayacağı unutulmamalı. Ancak bu şekilde, iki ülke arasındaki ilişkileri daha sağlıklı bir şekilde yorumlamak ve ilişkilerin gelişmesine katkıda bulunmak mümkün.

* ASAM Rusya-Ukrayna Uzmanı