Obama 'barış' istiyorsa elini taşın altına koymalı

Başbakan Tayyip Erdoğan ile ABD Başkanı Barack Obama geçtiğimiz hafta başında bir telefon görüşmesi yaptı. Ankara'dan yapılan açıklamada, Suriye'deki kriz, Libya'daki savaş ve Ortadoğu'yla ilgili bazı başka konuların görüşüldüğü belirtiliyordu.

Washington'da, Beyaz Saray'dan yapılan açıklamanın ayrıntısı ise son cümlede gizliydi. Obama, Erdoğan'a, Türkiye ile İsrail'in ilişkilerini, “bölgesel istikrara katkı sağlayacak şekilde geliştirme fırsatları bulunması umudunu” dile getirmiş. ABD Başkanı bu umudunu dile getirirken, bunun nasıl olabileceğini, yaklaşık bir sene önce kopan Türkiye-İsrail ilişkilerinin yeniden kurulabilmesi için Amerika'nın neler yapabileceğini veya nasıl bir adım atacağından da söz etmiş midir acaba?

Ortadoğu ve Kuzey Afrika'daki yakıcı gelişmelere paralel olarak ABD başkenti Washington'da sessiz ve derinden tartışılan bir konu daha var: Bölgede değişen dengeler ve İsrail. Ortadoğu barışının, İsrail-Filistin barışının kaleleri olarak görülen liderler diktatörler birer birer devrilirken, Arap coğrafyasında baş gösteren 'yeni dünya teklifi'nin, eskimiş politikalara ne kadar bağlı kalacağı tartışmalı. Satranç tahtasındaki Hüsnü Mübarek kalesi, çok erken kaybedildi. Ürdün Kralı Abdullah'ı (yerinde şimdilik sağlam görünüyor) Arap dünyasında esen fırtınanın vurmayacağının garantisi yok. Obama'nın, Erdoğan ile görüşmesinde Türkiye-İsrail ilişkilerini dile getirmesi, Ortadoğu konuşulurken öylesine gündeme gelmiş bir konu değil.

2010 yılının Eylül ayı başında İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Filistin Özerk Yönetimi Başkanı Mahmut Abbas, Mısır'ın devrik diktatörü Hüsnü Mübarek ve Kral Abdullah'ı Washington'da buluşturan Obama, barış için oldukça kararlı bir duruş sergilemişti. Abbas ile Netanyahu açıklamalarında, “barışı en çok ben istiyorum” yarışına girmişlerdi adeta! Müzakereler başlayacak, taraflar iki haftada bir görüşecek ve bir sene sonra hedeflenen barışa ulaşılacaktı. Ötesi de vardı; Obama, “bir yıl içinde devlet görmek istiyorum” şeklinde, epeyce iri bir laf etmişti.

Eylül'e şunun şurasında dört ay kaldı. Şimdiye kadar ne oldu diye soracak olursanız, cevabı hiçbir şey…

Filistin lideri Abbas, bugünlerde Obama'nın yaklaşık bir yıl önce verdiği sözü hatırlatıp duruyor: “Barack Obama net ve açık konuştu. 'Önümüzdeki Eylül ayında bir devlet görmek istiyorum' dedi. Dörtlü müzakerelerin (BM, AB, ABD, Rusya) Eylül ayında başlayıp, Eylül ayında son bulacağını teyit etmişti. Önümüzdeki Eylül ayına kadar müzakere masasına oturmazsak, BM'ye başvuracağız.”

Abbas'ın BM'ye “başvuracağız” dediği konu, Filistin'in devlet olarak tanınması yapılacak olan başvuru. Netanyahu, yerleşim birimlerinin dondurulmasına karşı çıktığı için müzakereler için o günden bugüne bir adım atılabilmiş değil. Müzakerelerin başlayacağına değil aksine başlamayacağına dair emareler çok.

Fetih ile Hamas'ın yıllardır süren ayrılığa son verip “birliktelik”lerini sağlamaya karar verdiklerini açıklamaları, İsrail yönetiminin eline müzakerelere başlamamak için tam da aradıkları cinsten bir “koz” verdi. Netanyahu'nun tavrı oldukça açık ve tanıdık: Obama'nın selefi George W. Bush'un “ya bizden tarafsınız ya da teröristlerden” sözlerini hatırlatırcasına Netanyahu da, “Ya bizimle barış yaparsınız ya da Hamas ile. İkisi birlikte mümkün değil” diyor…

Cumhuriyetçiler'in daveti üzerine, Netanyahu kısa bir süre sonra Washington'a gelerek resmi temaslarda bulunacak. Kongre'de bir konuşma yapacağı belirtilen Netanyahu ile Obama'nın görüşüp görüşmeyeceğine dair yapılmış resmi bir açıklama yok. Yıldızları bir türlü barışmayan iki müttefik ülkenin birbirine “düşman” liderleri, New York Times'ın haberinde belirtildiği şekliyle “siyasi oyuna” hazırlanıyorlar.

Birkaç gün önce New York Times'taki haberinde Helene Cooper, Beyaz Saray'daki yetkililerin üç aydan beri, Arap ayaklanmaları da dahil, Obama'nın bölgeye yönelik ana bir konuşma yapmasının zamanının gelip gelmediğini tartıştıklarını yazıyordu. Daha da önemlisi bu durum, İsrail-Filistin barışına yönelik 'yeni bir plan' için kullanılabilir miydi? Habere göre, Obama'nın kendisi ve Dışişleri Bakanı Hillary Clinton, böyle bir planı destekliyor, ancak Ortadoğu Danışmanı Dennis B. Ross, 'yeni plan' olayına pek de sıcak bakmıyormuş.

Obama'nın bu fırsatı kullanarak, barış yönünde Netanyahu'yu köşeye sıkıştırıp sıkıştırmayacağı şimdilik belirsiz. 2012'deki seçim kampanyasına başlatan Obama'nın radikal bir çıkış yapması mümkün olabilir mi?

Doğrusu, ABD Başkanı'nın radikal çıkış yapması pek mümkün görünmüyor. Ama bu, Obama'nın elinden bir şey gelmediği, hiçbir şey yapamayacağı anlamına gelmez.

İsrail tarafının (Netanyahu+İsrail lobisi) Hamas ile birlikteliğini sağlamaya çalışan ve Eylül'de “Müzakereler başlamazsa” devlet olarak tanınmaları için başvuruda bulunacağını söyleyen hem Abbas'a hem de Obama'ya karşı oynayacakları kartlar aslında açık. Temsilciler Meclisi'nde çoğunluğu ele geçiren Cumhuriyetçiler'in hem Abbas hem de Obama'ya karşı, Filistin'e yapılan ABD yardımı kartını oynamaktan çekinmeyeceklerdir.

“İsrail'in varlık hakkı” ve “şiddeti kınama”, İsrail tarafının Washington yönetimine 'benimsettiği' klasik kartlar, bir 'Yahudi hikayesi'.

İsrail-Filistin barışını gerçekten istiyorsa Obama, bu hikayeyi değiştirecek adımlar atarak işe başlayabilir. Mesela, 2006'daki seçimin galibi olan Hamas'a da “varlık hakkı” tanıyabilir Obama. Sözüne sadık kalabilmek için “şiddeti” besleyen politikaları gözden geçirebilir. Filistin gerçeği ile yüzleşmeyi göze alabilir.

Zbigniew Brzeznski, Amerikan dış politikasının önemli figürlerinden birisidir. Geçtiğimiz günlerde Washington'da ilk kez yapılan ABD-İslam Dünyası Forumu'nda Senatör John Kerry ve Başbakan Erdoğan'ın Başdanışmanı İbrahim Kalın ile Ferid Zekeriya'nın sorularını cevaplandırırken, Obama'ya 'eylül uyarısı'nda bulunuyordu. Senatör Kerry'nin, Arap dünyasındaki ayaklanmalara, Türkiye ve İsrail örneklerini göstererek ekonomik perspektiften yaklaşımına, Brzeznski çok daha hayati bir noktadan yaklaşıyordu. Eylül'de Filistin sorunuyla yüz yüze gelmek zorunda olduklarını ve bu konuda kimsenin hayal görmemesi gerektiğini söyleyen Brzeznski, şöyle diyordu: “Toplumun ruh haliyle ilgili olan bir diğer konu; mide değil fakat kalp. Bu da Filistin meselesidir.” Pekiyi, Amerika güçlü bir şekilde vaat ettiği sözlerin içini doldurmazsa ne olur? Cevap Brzeznski'den: “Bunun bizim için hiç iyi olacağını sanmam, Ortadoğu'daki pozisyonumuz tehlikeye düşer. Ayrıca, bu, ne İsrail ne de Filistinliler için iyi bir şey.”

Obama'nın, Türkiye ile İsrail'in ilişkilerinin geliştirilmesi konusunu gündeme getirirken bunun nasıl olacağını da söylemiş mi diye sormamın sebebi bütün bunların bir bileşimi. Gazze'ye doğru özgürlük filoları hazırlık yaparken, Mavi Marmaralar sefere çıkarken, geçen yıl yaşananlar gündemi yeniden ısıtacak.

Türkiye'nin, birisi ABD vatandaşı (Furkan Doğan) 9 vatandaşını kaybettiği uluslar arası sulardaki İsrail saldırısında, Obama yönetimi olması gerektiği gibi davranmadı. Bırakın tarafsız kalmayı, açık bir şekilde İsrail'in yanında tavır aldı.

Obama, Türkiye-İsrail ilişkilerinde ilerleme mi görmek istiyor?

Çok fazla bir şey yapmasına gerek yok. Dışişleri veya Adalet Bakanlığı küçük bir açıklama yapılabilir mesela. Soruşturma falan açılmasına da gerek yok. Kamuoyuna, “ABD-Türkiye vatandaşı olan Furkan Doğan'ın durumunu araştırıyoruz” şeklinde bir açıklama yapılsın.

Bu bile birçok şeyi değiştirmeye yetecektir!