Turgut Özal gerçeğini yeniden okumalıyız

Turgut Özal hiç şüphesiz ki, Türkiye'nin geleneksel devletçi paradigmadan kopuşunun ve 1980 sonrası döneme uygun yeni bir paradigmaya geçişin en önemli mimarıdır. Özal'a en çok muhalefet eden kesimler bile, 80'lerden sonra Özal'ın uyguladığı birçok politikanın önemini ve yararlarını kabul etmektedir. Hiç şüphe yok ki, Turgut Özal dönemi, tek bir makaleye sığmayacak kadar çok fazla olayın yaşandığı ve köklü değişimlerin meydana geldiği bir dönemdir. Bu dönemde Türkiye, dış politikadan ekonomiye, bürokrasiden devlet-toplum-birey ilişkilerine kadar birçok alanda köklü dönüşümler yaşamıştır. Biz bu makalede Özal dönemini, birey-toplum ilişkileri ve dış politika bağlamında incelemeye çalışacağız.

Özal döneminde, devlet-birey ilişkileri alanında da önemli bir dönüşüm sürecine girilmiştir. Bu dönemde geleneksel kolektivist ya da cemaatçi anlayışa karşı bireyi merkeze alan politikalar uygulanma alanı bulmuştur. Özal'ın şu sözleri Türkiye'de birey-devlet ilişkisinde bir dönüm noktası niteliğindedir: “Bundan böyle güçlü devlet, memurları çok olan devlet değildir. Güçlü devlet, harcamaları çok, fakat iki yakası bir araya gelmeyen devlet değildir. Güçlü devlet, bir istihdam kapısı değildir. Güçlü devlet, bir mabut veya baba değildir. Hepsinden önemlisi, yeni görüşte, aslolan devletin zenginliği sonucu milletin zenginliği değil, milletin zenginliği sonucu devletin zengin olmasıdır. Yani, yeni görüşte hedef, insanın, ferdin bizzat kendisidir” (www.turgutozal.org.tr).

Bu sözlerinden de anlaşılacağı üzere Özal döneminde, paternalist devlet algılayışına karşı bireyi ön plana alan yeni bir paradigma geliştiriliyordu. Bu Türkiye Cumhuriyeti'nin geleneksel devletçi paradigmasından ilk kopuşunu ifade etmekteydi. Şüphesiz ki bu bireyci bakış açısı, kolektivizme adeta tapan bürokratik oligarşiden ve elitlerden çok ciddi tepkiler almaktaydı. Onlara göre kitleler basit bir kolektivizmle kolayca mobilize edilebilecek kitlelerdi, bu yüzden bireyler kendi hallerine bırakılmamalıydı. Tepeden inmeci bir dönüşümü savunan askerî ve bürokratik oligarşiye karşı, sivil siyasetin önünün açılmasında Turgut Özal'ın katkıları kesinlikle yadsınamaz. O döneme kadar çok güçlü olan bürokratik oligarşi, Özal döneminde gücünü önemli oranda kaybetmiş, darbe anayasalarında inşa edilen vesayet sistemi büyük ölçüde zayıflamış, halk iradesinin siyasetteki ağırlığı yine bu dönemde artmıştır.

Doç. Dr. Aytekin Yılmaz'ın da belirttiği gibi Özal, yasal-ussal bürokrat tipini, ussal-üretken bürokrat tipi ile değiştirmeye çalışmış; 'statü bürokrat' tipinin yerine 'işlevsel bürokrat' tipini yerleştirmek için uğraşmıştır (Türk Bürokrasi Geleneği ve Özal, S. 99). Ayrıca 1980 yılındaki askerî darbenin ardından, çok kısa bir zamanda siyasetin sivilleştirilmesi yine Özal'ın kişisel başarısı ile mümkün olmuştur.

1980 öncesinin kamplaşmış toplumu, Özal'ın her kesimi kucaklayıcı duruşu ile yerini toplumsal mutabakata bırakmıştır. Özellikle milliyetçi, muhafazakâr, liberal ve sosyal demokrat olmak üzere 'dört eğilim' olarak adlandırılan kesimlerin Anavatan Partisi çatısı altında temsil edilmesi, Anavatan Partisi'ni toplumun her kesimini temsil gücü en yüksek partilerden biri haline getirmiştir. Türkiye, 1988 yılında Avrupa Konseyi ve Birleşmiş Milletler'in işkence konusundaki sözleşmelerine iştirak etmiştir. Yine bu dönemde, düşünce ve ifade hürriyeti önünde çok ciddi bir sorun teşkil eden ve CHP tarafından ceza kanununa girmiş olan 141., 142., ve 163. maddeler kaldırılmıştır. Bu maddelerin kaldırılması Türkiye'nin askerî darbe sonrası büyük bir hızla demokratikleşmesinin en önemli sacayaklarından birini oluşturmuştur. Özal birliğin ve beraberliğin ancak özgür ve demokratik bir ortamda sağlanabileceğini şu sözleriyle açıklamıştır: “Milli birliğimizi korumanın vazgeçilmez gereği, düşünce hürriyeti, ifade hürriyeti ve düşünceye saygı bilincidir.” (http://www.mustafatasar.gen.tr/ozal/ozal albumu/46.htm)

Dış politika konusunda da Özal dönemi, önemli dönemlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Turgut Özal dış politika konusunda Türkiye'nin bir misyon ve vizyon sahibi olması gerektiğini her zaman belirtmiştir. Atatürk'ten sonra, dünya siyasetinde yerini arayan Türkiye, Özal döneminde tekrar önemli bir aktör olmayı başarmıştır. Özal'ın gerek başbakanlığı gerek cumhurbaşkanlığı döneminde, Türkiye dünya siyasetinde ve özellikle Ortadoğu'da belirleyici bir rol sahibi olmuştur. Çoğu Müslüman ve Türk olan, Balkanlar'dan Orta Asya'ya uzanan yeni kurulmuş devletlerde Türkiye'nin nüfuz alanını genişletmesi gerektiği savunan Özal; “21. Asır Türkiye'nin ve Türklerin asrı olmalıdır” sözüyle çok büyük hedeflerden söz etmekteydi. Özal'ın bir diğer özelliği ise Türkiye'nin tarihten gelen kimliklerini, dış politikada pragmatik bir şekilde başarı ile uygulayabilmesidir. Sözgelimi Osmanlılık kimliğiyle Balkanlar ve Ortadoğu'da, Türklük kimliği ile "Türk Dünyası"nda önemli bir etki alanı yaratmaya çalışmıştır.

1991 yılında başlayan Körfez Savaşı sırasında Türkiye, dünya siyasetinin en aktif ülkelerinden biri haline gelmiştir. Hatta Turgut Özal'ın en yakın çalışma arkadaşlarından biri olan Hasan Celal Güzel, Özal'lı yıllardaki anılarını anlatırken, Turgut Özal ile birlikte İngiltere'ye yaptıkları bir gezi sırasında dönemin İngiltere Başbakanı Margaret Thatcher'ın 'Ben de Özalistim' sözünü söylediğini belirtmektedir. Aslında bu anekdot Turgut Özal'ın yaşadığı dönemin trendlerini ne kadar iyi takip ettiğini ve o günün gerektirdiği politikalar dahilinde Türkiye'yi nasıl dünyaya adapte ettiğini göstermektedir.

Kısacası Özal'lı yıllar; Türkiye'nin küresel dünyaya entegre oluşunun, çağın gerektirdiği toplumsal dönüşümü yaşayışının, dünya siyasetinin aktif ve söz sahibi bir üyesi haline gelişinin en önemli etkenlerindendir. Turgut Özal'ı hiç desteklemeyen kesimler bile, birçok konuda Turgut Özal'ın hakkını teslim etmektedir. 1980'de askeri müdahale ile sarsılıp onlarca yıl geriye giden Türkiye, Özal sayesinde hızla sivilleşmiş ve askeri darbenin hasarlarını en az sürede tamir etmiştir. Özal dönemi, statükocu zihniyetin yenilgiye uğradığı, siyaset üzerindeki bürokratik vesayetin yavaş yavaş çözülmeye başladığı bir dönem olarak akıllara kazınmıştır. Özal bu zihniyet değişimini; “Bizim son 6 senede yaptığımız en büyük değişiklik, zihniyet değişikliğidir, kafadaki değişikliktir. Fiziki değişiklik çok büyüktür ama zihniyet değişikliği olmazsa hiçbir şey ifade etmez.” (http://www.mustafatasar.gen.tr/ozal/ozal albumu/41.htm) sözleriyle açıklamaktadır. Özetle, Turgut Özal'ı anlamak için 80'li yıllardaki dünya siyasetini bilmek, dünya siyasetinin yönünü iyi algılayabilmek lazımdır. Bu algılayış, Turgut Özal'ın gerçekleştirdiği zihniyet devriminin öneminin kavranmasını da beraberinde getirecektir.

* Genç Gelecek Dergisi Kurucusu

burakbaskan@gmail.com