Amerika krizden krize savruluyor

Amerika''da federal hükümetin kepenk kapamasının ve hemen ardından 16.7 trilyon dolarlık borçlanma limitine 17 Ekim''de ulaşılmasının yaratacağı sonuçlar, tüm dünyanın nefeslerinin tutulmasına yol açtı. Cumhuriyetçi ve Demokratların son dakikada anlaşması ile kriz şimdilik aşılmış gözüküyor. Şimdilik diyorum çünkü üzerinde anlaşılan metin Obama hükümetine birkaç aylık nefes alma imkanı veriyor: 7 Şubat''a kadar borçlanma limitinin uzatılması ve 15 Ocak''a kadar hükümetin kepenkleri açması. Dünya yaklaşık 3-4 ay sonra Amerika''daki bu tartışmalara yeniden şahit olacak. Geçen yılbaşında da ''mali uçurum'' tehlikesinin yılbaşı gecesi son dakikada alınan palyatif bir kararla aşılması da hatırlanacak olursa, Amerikan ekonomisinin ve siyasetinin krizlerinin sıklaştığını ve önümüzdeki aylarda ve yıllarda sıkça tartışma konusu olacağını gösteriyor.

Amerika''da siyasetin ülkenin ekonomik sorunlarına kalıcı çözümler üretmekte zorlanması ve adete kısa vadeli gündelik çözümlerle yol alınması, ekonominin ve siyasetin sınırlarını zorlamakta ve tüm sistemin sorgulanmasına yol açmaktadır. İktidarda Demokratların olmasına rağmen, kamuoyunda borç limitinin yükseltilememesinden ve federal hükümetin kapanmasından Cumhuriyetçilerin sorumlu tutulması oldukça ilginç. Bu ironik durum 2014 içinde yapılacak olan seçimlerde Demokratların elini güçlendirecek gibi.

Amerika''da hükümetin bütçe açıklarını kapamak için borçlanmak için Senato ve Temsilciler Meclisi''nden oluşan Kongre''den yetki alması yoluna gidiliyor. Bu yetki hükümetin ne kadar (ne miktar) borçlanacağını göstermektedir. Demokratların Kongre''yi kontrol ettikleri 1980''li yıllarda iş başındaki Cumhuriyetçi hükümetlerin borç limitleri de sık sık artırıldı. Bill Clinton''ın ilk yıllarında borç tavanı artırılsa da; Cumhuriyetçilerin Kongre''yi kontrol ettikleri ikinci döneminde borç tavanının artırılmasına ihtiyaç duyulmamıştır. George W. Bush döneminde ise, borçlanma hızlanarak artmıştır. 2000 yılında 6 trilyon dolar olan borçlanma limiti, 2009 yılında 12 trilyon dolara ve 2012 yılında ise, 16.7 trilyon dolara yükselmiştir.

Bush''un Amerikan ekonomisini canlandırmaya yönelik vergi istisnaları ve özellikle Ortadoğu''ya yönelik uyguladığı işgal ve savaş politikaları bütçe açıklarının hızla artmasındaki en önemli faktörlerdir. Obama dönemindeki hızlı artışın arka planında ise, 2008 yılında patlak veren ve birçok bankanın batmasına ve birçok işletmenin iflas etmesine neden olan finansal krize karşı alınan önlemler yatmaktadır. Arkasında yatan ekonomik ve siyasal nedenler farklı da olsa, Amerikan ekonomisi bugün neredeyse milli geliri kadar borçlu bir ülke konumuna gelmiştir. Borçların GSYİH''ya oranı yaklaşık %100''dür.

Amerika''nın borçlanmasına paralel olarak artırılan borçlanma tavanı ile ilgili en hararetli tartışmalar 2011 yılı Ağustos ayında yaşandı. Bütçe açıklarının ve borçlanmanın sürdürülemez olduğu ilk o zaman gündeme geldi. Obama iktidarı daha yılın ilk yarısında Kongre''nin izin verdiği borçlanma limitine dayanmıştı. Yoğun tartışmalar sonucunda Cumhuriyetçiler ve Demokratlar eşit üyelik esasına göre oluşturulan Süper Komite''nin önerisiyle yine son dakika da çözüldü. Borçlanma limitinin (tavanının) artırılması karşısında, Bush döneminde uygulamaya konulan vergi indirimlerinin 31 Aralık 2012 tarihinden sonra geçerli olmaması ve bazı kamu harcamalarının kısılmasını içeren Süper Komite''nin önerisi kabul edildi.

Ancak 2008 finansal krizinin küreselleşmesi ile Amerika ile birlikte gelişmiş ve gelişmekte olan birçok ülkenin durgunluğa girmesi ve beklenen canlanmanın gecikmesi, Süper Komite''nin önerisiyle kabul edilen kararların uygulanabilirliğini de tartışmaya açtı. 1 Ocak 2013 tarihinde vergi istisnalarının kaldırılması (bir nevi yeni vergilerin konulması) ve savunma dahil birçok alanda kamu harcamalarının kısılması kararı, mali uçurum tartışmalarını da beraberinde getirdi. Mali uçurumun gerçekleşmesi zaten durgunluk içinde olan Amerikan ve dünya ekonomisi için daraltıcı ve yıkıcı olacağı endişesi üzerine, 31 Aralık 2012 gecesi varılan palyatif bir çözüm ile bazı vergi istisnalarının kaldırılması ertelendi.

2012 yılında Ağustos ayında borç limitine (tavanına) ulaşılmışken, 2013 yılında Mayıs ayında borç limitinin sınırına dayanıldı. Obama hükümeti, Mayıs ayından beri ''olağanüstü önlemler (extraordinary measures)'' kanalı ile borçlanmasını sürdürdü ve 17 Ekim itibarı ile de 16.7 trilyon dolarlık limite ulaştı.

Amerika''daki siyasal sistemin işle(me)yişinin de sorgulandığı bu günlerde; borçlanma tavanının yükseltilmemesi ile ilgili tartışmaların kaynağı ise, Obama''nın çok önemsediği Sağlık Reformu''nun (2010 yılında kabul edilen ve Anayasa Mahkemesi tarafından onaylanan) yürürlüğe girmesidir. Yeni vergileri içeren ve yoksullar ve düşük gelir gruplarının sağlık hizmetlerine erişimini kolaylaştıran bu yasaya Cumhuriyetçiler karşı çıkmaktadırlar. Bıçak sırtı bir dengenin söz konusu olduğu Kongre''de; Cumhuriyetçiler borç limitinin (tavanının) yükseltilmesi karşılığında Sağlık Reformu''nun bazı kalemlerinin yürürlüğünün askıya alınmasını veya ertelenmesini talep etmektedirler. Hatta bu konudaki ısrarları ve kullandıkları dil, Başkan Obama tarafından ''rehin alınma'' şeklinde yorumlandı ve kabul edilemeyeceği ifade edildi.

Sağlık Reformu konusunda Obama''nın geri adım atmaması ve Demokratların önerilerinin Cumhuriyetçiler tarafından kabul edilmemesi tam anlamıyla bir kilitlenmeye yol açtı. Borçlanma limitinin yükseltilmesi karşısında, Cumhuriyetçilerin Sağlık Reformu ile ilgili ''surda gedik açma'' çabası ise sorunun iyice düğümlenmesine yol açtı. Borç tavanının son gününden bir gün önce (16 Ekim tarihinde) her iki partinin üzerinde uzlaştığı kararın Kongre tarafından kabul edilmesiyle (borçlanma limitinin yükseltilmesi 7 Şubat''a geçerli olması ve hükümetin açılması için 15 Ocak''a kadar fon desteğinin sağlanması ve bu süre içinde bütçe sorunlarına uzun dönemli çözümlerin geliştirilmesi) tartışma bir süreliğine ertelenecek gibi.

Görünen o ki, Amerika''da bütçe açıklarının sürekli olarak artması ve bu açıkların borçlanma ile kapatılması yapısal bir sorun haline dönüşmüştür. İçinde bulunduğumuz küresel durgunluk bu sorunların çözümünü zorlaştırmaktadır. Ancak asıl sorun, Amerika''da Amerikan ekonomisinin yapısal sorunlarını çözecek siyasal kararlılığın ve liderliğin olmayışıdır. Amerika''nın geleceğine ilişkin Cumhuriyetçiler ile Demokratlar arasındaki fikir ayrılığı, kısır tartışmalara neden olmakta ve kutuplaşmaya doğru gitmektedir. Bu durum Amerikan siyasal sistemin zayıflıklarını aşikâr etmekte ve işleyişini de engellemektedir.

Dünya Amerikan ekonomisinin yapısal sorunlarının çözülmediğini ve alınan palyatif kararlarla günün kurtarıldığını yakından izlemektedir. Zira dünyanın en büyük ekonomisinin sorunu, tüm dünyanın sorunu haline gelmektedir. Amerikan siyasetinin ve ekonomisinin geleceğine ilişkin belirsizliklerin artması, ''yeni normal'' olarak ortaya çıkmaktadır.