Berrak bir su ararken…

Epistemoloji, yani bilginin nasıl elde edildiği ve idame ettirildiği önemli bir mesele… Bu alan genelde akademinin tumturaklı, anlaşılması, ulaşılması zor kılınmış dar sahasında kalmış ve adeta işgal edilmiştir. Sanırım bu Herakleitos''çu bir gelenektir. Herakleitos, eserlerini halkın anlayamayacağı ''Yüksek'' bir Grekçe''de veriyordu. Muhtemelen, Platon''un ''süper uzmanlar'' ile, yani filozofların toplum için neyin iyi ve doğru neyin ise yanlış olduğuna dair araştırmaları yapmakla vazifeli kılındığına dair görüşüyle kurumsallaşmıştır. Halk bu noktada en fazla epistemolojinin düşmanı olabilirdi. Bu mesele bugüne kadar böyledir ve modernler Grek''i keşfederken, Protogoras veya Herodot''un göreceliği yerine bu kast sistemini daha işlevsel bulmuşlardır. Çünkü bu görüş bir iktidar verdiği gibi, muktedirlerle proje alışverişini de cari kılıyordu. Montaigne gibi birkaç özel örnek bu kanonun dışında kalabilmiştir.

Bilgi-iktidar ilişkisi, nasıl derler, biraz değil, epeyce ahlaksızcadır. Muktedirler toplumu yönetmek isterler, bilgi oluşturucular ise, evrensel, tartışılmaz ve tüm insanlık üzerinde geçerli standart bir bilgiye ulaşmanın mümkün olduğunu iddia ederler. İkisinin de güdüsü bu teklikte birleşir. Oysa herhangi bir bilgi, ancak zamanın bir kesitinde, belirli bir coğrafi düzende ve toplumsallıkta, o da belki, işlevselleşebilir. Ancak bir güç ve prestij eşliğinde meşru hale gelebilir. Mesela ''modern demokrasi'' ve ''modern yaşam biçimlerini'' oluşturan bilgi dağarcıkları, onun arkasında ancak kolonyal ve çok ''kararlı'' bir işletici güç olduğunda ''evrenselleşir'' ve genellikle yıkıcı etkileriyle daha çok anılır. Modern yaşam biçimleri ve Batılı demokrasi modeli, müzakerelerle, doğal akışında değil de, sömürgeleştirici bir amaçla müdahale şeklinde girdiği her özgün kültür-gelenek içinde bir felakete dönüşür.

Modern Akıl, dinleri, otantik gelenekleri dogmatik ve irrasyonel bulur ama, kendisine atfettiği kozmoloji daha az irrasyonel ve daha az dokunulmaz değildir. Bilim adamları, akademik dünyanın ruhbanları gibi davranırlar ve ağızlarından demokrasi, bireyselleşme, özgürlük kelimeleri hiç eksik olmaz. İçlerindeki en vicdanlı ve en liberal olanları dahi, modern olmayan, yabancı gelenek ve bilgilere ancak ''onların da faydalı olabileceğine'' dair bir yükseltiden yaklaşır, onları tanımlar ve kategorize eder. Tanımlayan tanımlananın efendisidir. Bazıları ise, yaptıklarının neye karşılık geldiğini artık fark edemeyecek kadar modern öncesinin zengin dünyasından uzaklaşmışlardır.

Feyerabend''e şöyle der: ''Bilimin değer ve kullanımı ile ilgili kararlar bilimsel kararlar değildir; bunlar ''varoluşsal'' denen türde kararlardır: belirli bir tarzda yaşama, düşünme, hissetme, davranma kararlarıdır. (…) Bu gibi şeyler ne tür bir hayat istediğimize bağlı olarak iyi ya da kötüdür. Yardımcı ya da yıkıcıdır. (…) Bu bilimi itham etmek değildir; yalnızca bir kere daha diğer yaşam biçimleri karşısında bilimi seçmenin hiç de bilimsel bir seçim olmadığını söylemektir. (…) Çünkü sözüm ona bilime dayalı pratiklerin elde ettiği birçok zafer sistematik karşılaştırmalı araştırmaların sonucu değil, onlardan bağımsız çeşitli toplumsal gelişmeler, politik (kurumsal) baskılar ve bir iktidar oyunu sayesinde şişirilmiş komik kanıtların sonucudur.''

Kendisinden röntgen almakta ısrar eden doktora ''İçimde nelerin olup bittiği kimseyi ilgilendirmez'' diyerek direnen Afrikalı yerli, Batılı için bir deli, cahil, Doğulu için belki de bilgedir. Öyle de olmalıdır ki, Çin''de akupunktur biraz da bu mahremiyet talebi nedeniyle gelişmiştir.

''Nesnel bir doğa gözlemcisi olarak yürüttüğüm faaliyet, bir insan olarak benim gücümü zayıflatsın, bu mümkün mü?'' diye soruyor Kierkegaard… Bu soru, bilimsel ve düşünsel bir faaliyet yürütücüsünün iktidar olgusu ile kurduğu ilişkinin ahlaki tercih anını ifade etmektedir. Öyle bir bilim adamı, öyle bir filozof olsun ki, bulduğu şeyin mutlak değil, göreceli gerçeklerden sadece bir tanesi olduğunu iddia etsin. Öyle bir demokrasi mücadelecisi, insan hakları savunucusu olsun ki, iddiasında kendi değerleri dışında yabancı geleneklerin değerlerine de yer versin. Öyle bir buluş olsun ki, bulana bir güç, imtiyaz taşımasın.

Bu pek rastlanılmış bir durum değildir. Çünkü böyle olduğunda ''kutsallık halesi'' ve ''iktidar'' yitirilmektedir. Geçen bir yazımda belirtmiştim. Japonya''nın yenildiği kesinleştiğinde, henüz Hiroşima ve Nagasaki''ye atom bombası atılmamıştı ve bazı bilimciler projeyi sürdürmenin artık ahlaki olmayacağını düşündüler. Ancak azınlıkta kaldılar ve boğuldular. Çünkü ''kutsal bilimsel'' faaliyetlerini sürdürmek için bir miktar insanın ölmesi ve barışın ancak bu bomba sayesinde gelebildiğinin dünyaya kanıtlanması gerekiyordu. Öyle ki ödenekler artarak devam etsin. Politikacılar da başka nedenlerle aynı fikirdeydi ve bilim adamlarının onların baskılarına karşı koyacak zihinsel bir farklılıkları yoktu. Başka türlüsünün olabileceğine dair bilgi hiç yüzeye çıkamadı.

Feyerabend''in verdiği başka bir örneğe dönelim. Darius, Pers kralı olduğu dönemde saraya yolu düşmüş Yunanlılar üzerinde bir deney yapar. Onlara ne karşılığında babalarının cesedini yiyebileceklerini sorar. Yunanlılar böyle birşeyi hiçbir şey karşılığında asla yapmayacaklarını söylerler. Darius, huzuruna bu sefer de Callatiae yerlilerinden bir grup çağırtır ve tercüman aracılığıyla ne karşılığında ana babalarının cesetlerini yakabileceklerini sorar. Yerliler korku dolu çığlıklar atarak böyle bir şeyin ağza bile alınmamasını rica ederler. Tahmin ettiğiniz gibi, Yunanlılar ölen ana ve babalarını yakar, Callatiae yerlileri ise yerlerdi.

Böyle bir bilgeliğe bugünün yöneticileri hala sahip değildir.

Mesela, Kurban Bayramı''nda kesilen hayvanlar Batılı ve Batıcı süper vicdanlı insanlar tarafından tartışmaya açılır ve bunun tam da modern öncesi barbarlığın bugüne düşen gölgesi olduğu ima edilir. Bırakın vejetaryenliği, eğer bir vegan olsaydım ve sadece Müslüman coğrafyasında değil, tüm dünyada öldürülen hayvanlar için eşit bir mücadelem olsaydı, eleştirimde belki tutarlı olabilirdim. Ama bu genellikle eleştiri değil, çifte standarda dayalı bir aşağılamadır. Batı''da, hele ABD''de çok daha fazla et tüketilir ve bu hayvanlar birer canlı olmaktan öte birer emtea olarak son teknik usullerle öldürülür. Gelişmiş teknikler hayvanın daha az acı çekmesi için değil, mümkün olan en kısa sürede, en ucuz şekilde ve en fazla sayıda hayvan öldürmek için geliştirilmiştir. Batılı bazı restoranlarda özel giyotin mekanizmasına yerleştirilen maymunların canlı canlı beyni kaşıklanabilir. Buradaki çifte standart, Suriye''de yüzbinlerce insanın soyunun kırılmasına göz kapayan ile Nijerya''ya kızların kaçırılması üzerinden işgale hazırlanan Aklın işleyişine dair bir formülü bize sunar.

Müslümanların, hatta tapınakları olmadığı için iki bin yıldır kurban kesemeyen Musevilerin hayvanla ilişkisine, bu ibadetin özüne bakılmaya tenezzül edilseydi, Batı''dan çok daha incelikli bir felsefesi olduğu görülebilecekti. Dindara göre, kurban etme eylemi, açları doyurmak veya günahlarımızla mecbur kaldığımız bir cezadır. Ama hayatta kalmak için, ama bizim işlediğimiz günahlar yüzünden güzelim hayvanları öldürmek zorunda kalışımız, dindar kişiye cennetten neden kovulduğunu ve neyi kaybettiğini hatırlatır. Bu nedenle hayvan en iyiler arasından seçilir ve ona saygı gösterilir. Onlar bizim yerimize ölmektedir. Bizler yaşayalım diye… Bilinçli mümin kurbana bu saygıyla yaklaşır. Kurban bayramlarında hayvanları işkence yaparak öldüren ruh hastaları ise bağlam dışıdır.

Öldürme eylemi üzerine kurulu bir dünyada yaşıyoruz. Dünyada çürüme prensibi var. Batı''nın öldürme eylemini palayla değil, drone''larla yapması sonucu değiştirmiyor. Sayılarda ise Batı, Doğu''nun epeyce önündedir. 11 Eylül gerekçe gösterilerek Irak ve Afganistan''a yapılan işgallerde bir milyon sivil öldürülürken, 11 Eylül''de ölen sivil sayısı yaklaşık üç bindir. Birisi intikam, diğeri ise demokrasi adına yapılmıştır.

Yıllar önce ''Modern olmayan bir şey'' başlıklı bir yazı yazmıştım. Acemice ama doğru güdülerle yazılmış bir yazıydı. Modernite insanlık hikâyesinin değerli bir veçhesiydi ve çok önemli bir bilinç sıçraması yaratmıştı. Ama tüm dünyaya o kadar hızlı ve kibirli bir şekilde yayılmış, dünyayı öyle acımasızca sömürgeleştirmişti ki, artık tahayyülün deli gömleğine dönüşmüştü. Modernizm, kendisine atfettiği rol ile ve bunu güçle de tahkim ettiği üzere insanlığın tamamını kendi mütemmim cüzü haline getirmek istiyordu. Bunu da sadece coğrafik işgallerle değil, muhayyileleri de ele geçirerek, başka türlüsünün olamayacağı hissini çekirdeklere yerleştirerek yapıyordu. Bu klostrofobik durum, Batı dahil dünyanın önündeki en büyük sınavdır bugün.

O yazıyı modern olmayan bir şekilde düşünemiyor olmamdan ötürü kendi sınırlılığıma duyduğum bir tepkiyle yazmıştım. Mesela ölümün beni sınırlamasını, aklımın fiziksel sınırlarının olmasını anlayabilirdim. Peki ya insan icadı olan bir şey? Neden böyleydi? Bu bir kabul ve ezber olmalıydı. Akvaryumu okyanus zanneden bir balık olduğumuzu fark etmek sanırım cevapları hemen vermese de, iyi bir başlangıç noktası olabilirdi.

Türkiye''de ve Mısır''da yaşananlarda da bu klostrofobik tekçi zihin dünyasının tezahürleri üzerinden yol alıyoruz. Mısır''da mücadele ve fırsat şimdilik kaybedildi, ama Türkiye ayakta kaldı. Bu bir şans olabilir mi, yoksa geçici bir hayal mi yaşıyoruz. Hissiyatım, modern ötesi dünyanın Türkiye''nin ayağa kalkışı ile tanımlanabilme fırsatını dünyaya bahşedebileceğini fısıldıyor. Türkiye''nin şansı, çok kültürlü-melez bir imparatorluk bakiyesinin hafızasını taşıması ve sömürgecilerin hedefindeki dine, İslam''a tabi olması. Haçlı seferlerinden daha çok, Hristiyanlığın kolonyal bir yayılma aracı olarak kullanılmış olması bana daha yıkıcı gelir. Çünkü ilkinde eşitler arasında bir boğazlaşma olduğu kadar, kültürel bir etkileşim de vardır. Ama kolonyalizm, Hıristiyanlık dahil her geleneği (epistemolojiyi) bir teknolojiye çevirerek ''tam tahakküm'' için kullanmaya ve kültürel geçirgenliği olmayan bir aktarıma dayalıydı. Bugün, Batı''nın İslam korkusu, aslında biraz da Hıristiyanlık korkusudur. Hıristiyanlığı yok etmiş olmanın verdiği varoluşsal bir çaresizliktir.

Şimdi buraya Etyen Mahçupyan''ın 30 Nisan 2014 tarihli ''Berrak Su'' başlıklı yazısından bir bölüm alıyorum.

''Bundan birkaç yıl önce Başbakan Erdoğan çeşitli meslek erbabı aydınlarla Dolmabahçe Sarayı''ndaki dizi toplantılarda bir araya gelmişti. Bunlardan gazeteci ve yazarlarla olanında bir sunuş yapmış ve gündemde olmamasına karşın sözü Ermeni meselesine getirerek aynen şöyle demişti: ''Yüzümüze bakmak için berrak bir su arıyoruz''… O güne dek herhangi bir devlet yetkilisinden veya siyasetçiden duyulmuş olan en samimi ve aslında en radikal sözdü.''

Mahçupyan, bu radikal ve çok değerli sözün neden hak ettiği ilgiyi görmediğine şaşırmıştı. Bu sözün ne kadar değerli bir fikri kırılmayı ima ettiğini kimse fark etmemişti. Doğaldı çünkü insanlar bulanık suda olduklarının farkında değillerdi. Suyumuz kirlenmişti. Zihnimiz işgal edilmişti ve bizler bu yüzden aynı fasit daire içinde debeleniyorduk. Erdoğan''ın bir lider olarak farkı, bunun farkında olmasıydı. Rakiplerini sürekli şaşırtan bir lider olması, onlarla aynı bulanık fikri zeminden ayrılmaya temayül göstermesi nedeniyleydi. Erdoğan''ın sözünün değerini fark edebilenin bir Ermeni entelektüel olması, aslında tam da tezin sağlaması olmuştu.

Beni düşündüren asıl konu ise, darbe girişimleri değil, berrak su arayan bizlerin, bu arayışı fikri olarak derinleştirip derinleştiremeyeceğimiz. Bu süreç darbelerle değil ama fikri derinliğin yaratılamaması nedeniyle çalı ateşi gibi sönüp gidebilir mi? Hiç ümitsiz değilim. Anadolu''yu gezdiğimde o heyecanı hissediyorum. Melezliğin güzelliğini fark eden meraklı, istekli iyi insanlarla karşılaşıyorum.

Önce bulanık sudan çıkacak, yüzümüzü daha iyi göreceğimiz berrak su pınarları bulacağız. O yüz toplum mühendislikleri ile makyajlanmış değil, kendi doğal yüzümüz olacak. Tarihi momentum sürecin arkasında. Komplekse, tembelliğe, korkaklığa gerek yok. Tarihin doğru, namuslu, ahlaklı olan tarafında olmaktan gelen enerjiyi hissetmek şart. Bu ise ne yaşandığının farkında olmakla ilgili bir bilinç durumu. Bu geçiş başarılırsa, başarıldığında kibre kapılınmaz ve iktidarı Batı''dan devralmış olma kompleksine çevrilmezse, inanın tarihi bir kırılma yaşanacak. Güdümüz, Batı''dan rövanş veya intikam almak, ''O fakir delikanlı vardı ya'' diye caka satma yüzeyselliği olmamalı. Sadece parçalanmış insanı ve bölünmüş dünyayı bir bütün haline getirmek ve savaşa bir son vermektir amaç. Kant''ın dediği gibi Aydınlanma bu iddia ile işe girişen bir reşitlik iddiası içeriyordu ama gittikçe yoldan sapmıştır. Batı''yı kategorize etmeden, dünyanın neresinde varsa iyi şeylere eşit hak ve temsil imkânı veren demokratlıktan, karşılıklı saygıdan, müzakere ile kurulan düzenlerden bahsediyoruz.

Başlangıçta Söz vardı.

Söze sahip çıkmaktan bahsediyoruz…