Çalışmanın inanç ve ahlâk boyutu

Çalışma, genellikle bir fiil veya hareket olarak algılanır. İnsan ya çevresindeki dünyayla ilgili bir fiilde bulunur ya o dünyanın içinde veya üzerinde hareket eder veya o dünyadan aldığı maddeleri ve nesneleri şekillendirip onlara yeni biçimler vererek bazı şeyler üretir. Böyle bir durumda çalışmanın birbirinden farklı amaçlarının olabileceğini görmek mümkün. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kelam Anabilim Dalı Öğretim Görevlisi Dr. Cafer Karadaş, 'Çalışmanın inanç ve ahlâk boyutu' başlıklı araştırmasında çalışmanın Kur'an'daki tanımını veriyor ve toplumsal önemi üzerinde duruyor.

Kur'an'da çalışma karşılığında "amel", "sun" ve "sa'y" kelimeleri geçmektedir. Amel kelimesi, hem kalbin hem de organların fiilleri olarak kullanılmakta, her ne kadar "fiil" kelimesi ile ifade edilse de amel, fiile göre daha dar (has) anlama sahip bulunmaktadır. Zira fiil, amaçlı-amaçsız her eylem hakkında kullanılırken amelde hem bir amaç hem de bir sonuç alma fikri yer almaktadır. Amel, Kur'an'da hayır ve şer eylemler için kullanıldığı gibi hem Allah'ın hem de yaratılmışların eylemleri için de kullanılmaktadır. Sun' ve sanat kelimeleri ise amelle aynı anlamda olmakla birlikte maharet ve meleke gerektirmeleri ile ondan ayrılırlar. Sun' ve sanat bir amaç doğrultusunda özelliği olan imalat gerçekleştirmektir. Nitekim Allah Teala'nın Nuh (a.) "Bir gemi yap" diye emretmesi bu anlamdadır. Sa'y kelimesi ise bir işe ciddi sarılmayı ifade etmektedir.

Genel anlamda çalışma bir fiil ve hareket olarak görülür. Bu durumda insanlar ya çevrelerindeki dünya ile ilgili bir fiilde bulunurlar ya o dünya üzerinde veya içinde hareket ederler ya da dünyadan alınmış maddeleri ve nesneleri şekillendirip yeni bir biçim vererek bazı şeyler üretirler. Böyle bir çalışmanın üç amacı olabilir:

* Çalışmak için çalışmak,

* Mal biriktirmek için çalışmak,

* Kendisine ve çevresine yararlı olmak için çalışmak.

Seyyit Hüseyin Nasr'ın belirttiği gibi Protestanlığın bazı çeşitlerinde görülen çalışmak için çalışmayı, İslâm erdem olarak kabul etmez. Servet kazanmak için yapılan çalışmanın insanı tatmin etmesi mümkün olmadığı gibi, birçok insanî özelliklerin yok olmasına sebebiyet verdiği de bir gerçektir. İslamî bakış açısı, insanın kendisinin ve toplumun ihtiyaçlarını, Allah'ın rızası doğrultusunda gidermeye ve Allah'a, kendisine, çevresine karşı sorumluluklarını yerine getirmeye yönelik bir çalışmayı fazilet sayar. Zira İslâm, kişiyi öncelikle Rabb-kul ilişkisi içerisinde değerlendirdiğinden, Rabbı'na karşı sorumluluklarının yerine getirilmesi yönünde bir çalışmayı, yine kendi bireysel yönü bakımından kendi yararına yönelik bir çalışmayı, son olarak da kişinin bir çevre ve toplum içinde yaşadığı gerçeğinden hareketle topluma ve çevreye karşı sorumluluğunun gereği olan bir çalışmayı gerekli ve övülmeye değer görür. Bu durumda çalışmanın itikadî ve ahlakî boyutlarının diğer yönlerine nazaran daha önemli olduğunu kolaylıkla tesbit etmek mümkündür.

İnsanın kul olduğunu, bir yaratıcısının bulunduğunu bilmesi ve O'nun istekleri doğrultusunda çalışması/amel yapması gerektiğinin bilincinde olması tamamen dinin inanç boyutunu ilgilendirmektedir. Bu boyut kişiyi çalışmaya sevkeden önemli bir saik olmasının yanısıra çalışma biçimi, çalışmanın süreci ve sonucu ile ilgili kişiyi yönlendirici rolü de vardır. Nitekim İslâmî literatürde din "Akıl sahiplerini kendi hür iradeleri ile hayra sevkeden ilahî kanun" şeklinde tanımlanır. Hayra sevkedilmeye konu olan insanın bu sevkedilmenin gereği olan çalışması ve çalışmasını da ilahî kanun doğrultusunda gerçekleştirmesi yaptığı işe ayırdedici ve özgün bir nitelik kazandırır.

Nitekim Kur'an'da ilahi emirler doğrultusunda yapılan çalışma "amel-i salih" diye adlandırılmıştır. Böylesi bir çalışma içerisinde bulunan topluluk da "hayırlı ümmet" diye tavsif olunmuştur. Zira inanç, çalışmanın altyapısı ve zeminidir. İnanç olmaksızın girişilen çalışma amaçsız boş uğraş olarak nitelenir, sonucu da pek övgüye ve kayda değer bulunmaz. Böylesi ameller Kur'an'da "boşa giden ameller" olarak nitelenir. Çalışmanın her aşamasında Allah'ın denetim ve gözetimi altında bulunduğunun inancı ve bilinci içerisinde olan insan, helal kazanca yönelmesinin yanısıra, çalışma esnasında da kendisini Allah'ın rızasına aykırı davranmaması gerektiği inancı içerisinde hisseder. Bu doğrultuda olmak üzere yürüttüğü çalışmanın her kademesinde İslâm'ın önem verdiği herşeyin yerli yerine konması ve herkese hakkının verilmesi anlamına gelen "adalet" ve aşırılıklardan uzak durmak anlamına gelen "iktisat" ilkelerine riayette kusur etmez. Nitekim bu ilkelere uyulmadan yapılan çalışma ve üretim insanlığa ve çevreye felaket ve tahribat getirmiştir. Halbuki Allah'ın rızası doğrultusunda davranan insana taşıdığı inanç hem başarı yolunda büyük bir destek olur hem de elde ettiği sonuç ve ürün kendisine ve çevresine yararlı olur. Bu da kişiye büyük bir iç huzur kazandırır.

Bugün insanoğlu kendi hemcinslerinden gelen bir takım felaketlerle karşı karşıya ise, bu, ya böylesi bir inancın yokluğundan ya da zayıflığındandır. Yine insanoğlu bir çevre katliamı ve onun getirdiği kirlilik ve pislikle boğuşmak zorunda kalıyorsa Allah'ın kendisine bahşettiği aklı değerlendirememesinden ve gönderdiği Kitaba ve dine olan inancının bulunmamasından yahut bu inancın gözardı edilmesindendir.