'Gazetecilik, barış ve özgürlük mesleğidir'

Ragıp Duran, bir gazeteci. Yedibuçuk aylık cezasını geçenlerde tamamladı ve cezaevinden çıktı. Müthiş verimli ve çalışkan bir gazetecidir Ragıp Duran. Cezaevi günlerini, İsmail Beşikçi ve Eşber Yağmurdereli'nin ceza süreleriyle kıyasladığında, bir "Devremülk tatil" gibi değerlendiriyor ve aslında kıyaslamak bile istemiyor.

"Liberation" adlı Fransız yayın organının muhabiridir Ragıp Duran. Aynı zamanda Galatasaray Üniversitesi İletişim Fakültesi'nde ders veriyor. Yabancı basın ve yayın organlarına haber yazıyor. Radikal Pazar'da medya yazıları yazıyor. "Apoletli Medya" cezaevine girmeden bir süre önce, çeşitli yazılarından derlenerek yayınlanmış bir kitabı. Yakında, cezaevinde yaptığı çalışmalar kitap olarak yayınlanacak. "Burası Dünya Polis Radyosu" adlı kitabı, kısa bir süre sonra piyasaya çıkacak.

Ragıp Duran önemli bazı kitapların çevirisini de yaptı. Bunlardan biri ve benim en sevdiğim çevirisi, Jacques Seguela'nın "Anneme Reklamcı Olduğumu Söylemeyin, O Beni Genelevde Piyanist Sanıyor" adlı kitabıdır. Bir müddet sonra, bir çevirisi daha yayınlanacak Ragıp Duran'ın. Le Monde Diplomatique'in Yayın Yönetmeni Ignaccio Ramonet'nin yeni dünya düzeni üzerine yazdığı "Kaosun Jeopolitiği" adlı kitabı. Ragıp Duran'la memleketin -hatta dünyanın, en önemli meselesini, medyayı konuştuk. Buyrun.

Yalçın ÇETİNKAYA

Bence temel mesele buradan başlıyor. Her kurumun, her mesleğin gerek teorik gerekse pratiği evrensel düzeyde uygulanan bir tanımı var. Medya, bir başka deyişle gazetecilik, en kısa ve kolay tanımıyla insanları bilgilendirmeye yarayan bir mekanizmadır. Bu tanımı biraz deşince, "Ne hakkında bilgilendirmesi gerekir?" sorusuna verilen cevaplar, "gerek teoride, gerekse özellikle demokrasisi gelişmiş ve kalkınmış ülkelerde, dünya ve ülke gerçekleri hakkında yurttaşları bilgilendirir" şeklindeki cevaplardır. Bizdeki uygulamaya bakıldığı zaman medyanın, belki orada terminolojik açıdan bir parantez açmakta yarar var. Bu biraz dönemle ilgili bir şey. Çok kaba bir şekilde değerlendirecek olursak, terminolojik değişim ile içiçe geçen bir siyasi-sosyal- ideolojik süreç var. Aşağı yukarı Takvim-i Vakai'den 1960'lara kadar matbuat adı veriliyordu, teknolojik bir süreçti aynı şekilde. Açıklaması nisbeten kolay, çünkü bugün medya dediğimiz kitle iletişim araçları o zaman yazlı idi. Ama, tarih olarak verdiğim Tarih-i Vakai ile 1960'tan önce; 1926'da radyo var, ona rağmen o da matbuatın bir parçası idi. Bu dönemin esas özellikleri, gazetecilik faaliyetinin daha çok zenaat düzeyinde olmasıdır. Gazeteciliğin yapılış tarzı ve gazetecilerin toplumdaki yeri, zenaatkâr düzeyinde idi ve bir zenaat idi gazetecilik. Dolayısıyla o mesleği yapanlar da zenaatkâr idi. Yaşam tarzları da öyleydi. Yaklaşık olarak 60-83 diyebileceğimiz; tabii bunlar çok kesin süreçler değil ama, 60- Özal dönemi sonrasında matbuat kullanılmaz oldu, gerek Türkçe'deki yenileşme dolayısıyla kelime olarak kullanılmaz oldu, gerekse mesleğin yapılış tarzında ve ortamlarında önemli değişiklikler yaşandı. Tabii 60'lar aynı zamanda Türkiye'nin sanayi hamlesine ve kalkınmalarına da denk düşüyor, dolayısıyla teknolojiye de denk düşüyor; ama siyasi- ideolojik olarak başka bir şeye denk düşüyor. Benim bu 60-83, 60- Özal dönemi ile ilgili esas gözlemim, zenaat yanını yitirip yavaş yavaş sanayi haline gelmesi. Çünkü 60-83 dönemine baktığımız zaman çekirdekten yetişme, adeta babadan oğula geçen gazeteciliklerin azaldığı, giderek basın dünyası dışından, özellikle ticari sermayeden insanların basına girdiklerini görüyoruz. Ve zenaat dönemi böylece bitiyor. Üçüncü ve son dönem, yani artık "medya" demeye başladığımız dönem, bana Özal dönemi ile başladı gibi geliyor. Hatta bir milad vermek bile mümkün: "Türkiye'ye ikibuçuk gazete yeter". Daha sonra da biliyorsunuz oğluyla birlikte özel televizyon bile kurdu. Yanlış bir ifade ile basın ve medya mensupları deniliyor. Bir başka yanlışlık da şu; sanki radyo, televizyon da gazeteye eklenince o medya oldu. Halbuki matbuat zamanında da medya idi. Kelimenin anlamı itibarıyle, özellikle terminolojik anlamı itibariyle medya "aracı, arabulucu" gibi anlamları içeriyor. Bu süreç bana önemli geliyor. Çünkü bir zenaat olma özelliğini kaybedip, sanayi haline geldi. Sanayi haline gelmesi ticari, mafyatik sermayenin de basına girmesini ve çok önemli teknolojik hamleleri de beraberinde getirmesini sağladı. Ama sanayiye dönüşmesi, sanayinin bazı kurallarını da beraberinde getirdi. Sanayinin en temel kuralı "arz ve talep" olduğuna göre, artık eskiden veya 60-83 döneminde bile söylenmeyen, "okuyucu böyle istiyor" sözü, sıkça söylenir oldu. Bu dönemde sanayi haline gelince, çalışma yöntemi değiştiği gibi eskiden siyasi-ideolojik ve özellikle iktisadi kutuplardan nisbeten özerk olan matbuat ve basın, artık tamamen o sanayi denizinin içerisinde herhangi bir holding gibi, sanayinin bir parçası haline geliverdi.

Haklısın, doğru. Batı'da da var bu.

Bütün bu süreç aslında evrensel düzeyde yaşanan bir süreç. Zenaatkârlıktan kopup sanayiye girilmesi sürecini kastediyorum. Ama senin de söylediğin gibi Batı'ya baktığımızda orada da kaçınılmaz olarak, bu global medya dediğimiz, yurttaş haklarını, dayanışma ve cemaat içi ilişkileri bozup tepeden, tekelci kapitalizmin ideolojisini dayatmaya çalışıyor. Yakında Le Monde Diplomatique'in gazetecilerinden Serge Halimi adlı bir Fransız iletişim bilimci gelecek. Çok ilginç bir kitabı yayınlandı, Türkçesi de çıkıyor; "Yeni Bekçi Köpekleri". 1932'de Paul Nidan (?) Fransa'da bankacılara yönelik olarak "Düzenin Bekçi Köpekleri" diye bir kitap yazmış. İki dünya savaşı arasında düzeni bankacıların koruduğu savunulurken, Halimi bugün aynı işin gazeteciler tarafından yapıldığını söylüyor. O kitaba bir önsöz yazmam istendi ve sanıyorum soruna da büyük bir ihtimalle cevap olacak. Özgürlüklerin önündeki engeller: Batı'da mali sermaye, burada apoletliler. Arada böyle bir fark var. "Apoletliler"i ben bir anlayış olarak ele alıyorum. Tabii bu anlayışın somut bir temsilcisi var ama, beni daha da fazla rahatsız eden şey, bu anlayışın -dolayısıyla askeri anlayışların- çok geniş sivil kesimlerde aksi gibi sadece yönetici de değil, yönetilen kesimlerde de bir sosyolojik vakıa olarak egemen olması. Türkiye'de de, basındaki teknolojik gelişmelere rağmen, özgürlüklerin daha kısıtlanmasının önünde, normal olarak -asker/sivil ayrımı yapmıyorum, çünkü sivil sözcüğü de yanlış kullanılıyor. Fransızca bir sözcük bu ve bana "uygar", daha uygun bir anlam gibi geliyor- uygarlık karşıtı ya da mevcut uygarlık düzeyinin gerisinde kalmış birtakım anlayışlar var. Önemli nedenlerinden bir tanesi de o olsa gerek. Fransa'da hiçkimse genelkurmay başkanının adını bile bilmez. Bilmediği gibi, haklı bir şekilde Fransa'da genelkurmay başkanını kimse iplemez. İplememesi de, herhalde bir Fransız toplumu için normaldir. Ama hemen bir tarihi hatırlatma yapayım. Meselâ Cezayir savaşı sırasında herkes genelkurmay başkanının ve yardımcısının adını ezbere biliyordu.

Evet, söylediğin doğru. Savaşın olduğu yerde bu böyle galiba. Esas savaşan güç askerler olduğu için, siyasi arenada onlar daha fazla ön plana çıkıyor.

Burada tabii Batı medyası-Türk medyası kıyaslamasında bence tarihi açıdan da fark var. Sen de ben de bu devletin vatandaşıyız, onun ötesinde bu toprakların ürünüyüz, biz de askerlik yaptık. Askerde "Her Türk asker doğar" diye öğretiyorlar insanlara. Yani Türkiye toplumunun, özellikle Osmanlı açısından bakıldığı zaman - özel bir sempatim ve antipatim yok ama, Osmanlı'nın bugüne oranla birçok olumlu yanı olmasına rağmen- kardeş katliamı üzerine bir iktidar kurmuş ve bu yönetim anlayışının toplum nezdindeki yansımaları ise, aşağıdaki şiddeti çok daha yaygın kılmıştır. Bizim Türk medyasında böyle bir faktör bana çok önemli gibi geliyor. Meselâ dünyanın bütün etik kodlarında, hatta ceza yasalarında yayın yoluyla şiddet yasaklanmıştır. Bizde de yasaktır. Ama bizim gazetelerimizde çok fazla şiddet vardır ve bu sadece siyasi şiddet de değildir.

Apoletli medya adlı kitabınız var. Neden apoletli medya ?

Onun kısa macerası şöyle: Ben başından beri imkân olsa da oturup medya ile ilgili bazı temel düşünceleri kitap haline getirsem diye istemişimdir. Ama bu kargaşada olmuyor. Bir yayıncı arkadaşım medyada çıkan yazılarımı izlemiş, "Bunları kitaplaştıralım" dedi. İlke olarak çok doğru gelmiyor bana. Çünkü gazete okuru, kitap okurundan farklı. Kitap yazacaksanız, onu baştan kitap olarak dizayn etmek lâzım. Şu olabilir: Gazetede çıkan yazıları hammadde gibi alır, onları işlersin ve kitap haline dönüştürürsün. Onu da yapacak hâlim yoktu. Yol Yayınları'nın "Patika" dizisinden Ahmet Güngören adlı yayıncı bir arkadaşıma, yaklaşık üçyüz tane yazı verdim, o da üçyüz yazıdan onbeş-yirmi tanesini seçti, başlığı da kendisi önerdi ama, başlık zaten benim yazılarımdan birinde vardı, oradan bulmuş. Kitabın genel içeriği de, Türk Silahlı Kuvvetleri veya Genelkurmay Başkanlığı anlamında değil, anlayış ve ideoloji olarak tepeden inmeci, jakoben, dolayısıyla barışçı ve uygar olmayan, uzlaşmadan yana değil çatışmadan yana olan anlayışlar itibarıyle apoletli medya. Bir de tabii siyasi-ideolojik bağımlılık itibariyle apoletli medya. Sana bununla ilgili bir şey anlatayım. Çok yeni bir olay. Kurumlar ve kişilerle ilgilenmenin yanlış bir şey olduğuna inandığım için burada kurum veya kişi ismi vermeyeceğim. Olay, çok yakın bir geçmişte cereyan etti. Milli Güvenlik Konseyi'nin toplandığı bir gün, büyük bir televizyon kanalının haber merkezinde geçen bir konuşma bu. MGK toplanmış ama, saatle yarışıldığı için ne karar çıktığı da belli değil. Bu televizyon kanalının dış haber sorumlusuna ve Atina muhabirine bir haber sipariş ediliyor. Daha ortada fol yok, yumurta yok. Haberin özü de esas olarak, müthiş Yunan düşmanı ve "Ege'de savaşa beş kala" gerilimi yaratacak cinsten. Televizyon kanalının dış haber sorumlusu ve Atina muhabiri, aslında böyle şeylere teşne insanlar değil, çünkü ortada böyle bir durum yok ve kendilerine bir haber sipariş ediliyor. Olurdu, olmazdı falan derken televizyonun haber yönetmeni, dış haber editörü ve Atina muhabirini yönlendirerek "Siz yapın, MGK'nın haberi var, birinci haber olarak onu vereceğiz, büyük bir ihtimalle böyle olacak ve biz de onu destekleyici bir haber yapacağız" diyor. Neyse ki o gün Öcalan meselesi çok gündemde olduğu için, Yunanistan meselesi MGK'nın gündemine gelemiyor ve bu haber de yayınlanmıyor. Bu olayın özü şu: Türkiye'de haberin içeriğini, bizatihi siyasi, toplumsal, sosyolojik alanın gerçeği değil, o gerçeklerin tamamen dışındaki bir kurum verebiliyor. Bu MGK olmuş, başka bir yer olmuş farketmiyor. Türkiye'de gazetecilik maalesef böyle yapılıyor. Bir kere bunun adı gazetecilik değil.

Ancak fıkralarda rastlanır böyle bir şeye. İlginç bir olay tabii.

Bunun herhalde uzaktan yakından gazetecilikle ilgisi yok, başarıyla da ilgisi yok. Gazeteciliğin esası incelemeye araştırmaya ve muhalefete dayalıdır. Dünyanın hiçbir yerinde normal saatinde kalkması gereken bir uçak, haber değeri taşımaz. Ama onun rötar yapmasına sebep olan önemli ve ilginç bir olay varsa, bu haber değeri taşır. Gazetecilik, bir muhalefet mesleğidir. Felâket tüccarı derler gazeteciye. Her şey normal gidiyorsa, haber değeri yoktur. Herşeyin normal gitmesi, haber değildir. Gazeteci kamuoyu adına üç gücü; Yargı, Yasama ve Yürütme'yi gözler ve kamuoyuna iyi hizmet verebilmek için onları gözleyip uyarır. Bu anlamda dördüncü güç olmalı basın. Şimdi dördüncü güç ikinci gücün, yani Yürütme'nin yanında bir cenaze törenine katılıyorsa, bu iyi bir habercilik ve habercilik başarısı değildir. Burada ne yapılmıştır sormak lâzım, Ertuğrul Özkök neyi incelemiştir ? Burada çok fazla söylenecek şey var aslında ama bunun gazetecilikle hiçbir ilişkisi yok. Belki psikolojik tahliller yapılabilir. Büyük gazetelerin başındaki insanlar, esas olarak seçilmeden, herhangi bir şekilde atanmadan da kendilerini siyasi, ideolojik ve iktisadi anlamda devletin yöneticisi olarak görmektedirler. Onlar hepimizden daha yurtseverdir, herşeyi hakederler, ama onların bütün ilişkileri "devlet ilişkileri" dir. Günlük yaşamlarında, fildişi kulelerinde, cam ve metalik binalarla yine etrafı dikenli tellerle çevrili ve bekçilerle korunan sitelerde yaşarlar ve bütün hayatları orada geçer. Ürdün'de resmi heyetin içine karışması bence sadece o kişinin gazetecilik etiğini gösterir. Övünülür birşey gibi, bir de manşetten veriyorlar. Burada devletin de rolü vardır. Devlet neden resmi kadrosuna bir gazeteciyi alır? Gazeteci kimdir, bir devlet memurumudur? O tarafına da bakmak lâzımdır. Bu kişi Türkiye'de gazeteciliği yüz karasıdır. Ayrıca şunu da kabul etmek zorundayım. Ben bu kişiyi eskiden beri tanır ve izlerim. Bu kişi bugün kendi doktora çalışmasını yeniden yayınlatamayacak durumdadır. Çünkü çok başarılı ve olumlu bir doktora çalışması bence. Daha Türkiye'de hiçkimse Mc Luhan'ın adını duymamışken, o bunu okutuyordu. Fransa'da başarılı bir iletişim sosyolojisi okudu. İki tane önemli çalışması vardır ve ben öğrencilerime tavsiye ediyorum. O zaman savunduklarının tam tersini bugün kendisi yapıyor. Kişiyle ilgim yok ama, bunlar çok tipik örnekler. Hakikaten gazeteci, bir devlet başkanının cenaze törenini izler, izlemelidir ve bu normaldir. Ama dışarıdan ve sadece "izler".

Evet, bir üçüncü gözdür. Bu, birinci göz olmaya kalkıyor. Bu kişinin basın tarihine geçecek bir büyük ayıbı daha vardır: Sinirlenmiyorum, hatta eğleniyorum. Bu kişi aynı zamanda TÜSİAD üyesi de olmuştur.

Ne olursa olsun, farketmez. Çünkü bu TÜSİAD dediğimiz kurum da, bundan iki-üç yıl önce KAL-DER'le (Kalite Derneği) birlikte "Basında Etik" diye seminerler düzenledi, bu işin ne kadar önemli olduğunu söyledi. Haydi diyelim o cahil, aptal, kasıtlı, kötü niyetli olabilir. Peki sen niye kabul ediyorsun bu adamı? Sen iki yıl önce gazetecilerin bağımsız olması gerektiğini savunuyordun. Cumhurbaşkanı niye bunu heyetine kabul ediyor, TÜSİAD niye bunu üyeliğine kabul ediyor? Bunlar tabii çok iyi niyetli yaklaşımlar. Türkiye'de uzunca bir süredir cam kırıldı. Cam kırıldı ve içeriye çok şiddetli soğuk giriyor. Korkarım yakında toplum olarak soğuktan zatürrüe olup öleceğiz. Bu sonuç olarak bir metafor ama, ben çok üşüyorum. Sokakta da, çok sıcağın yanındaki insanların da benim gibi üşüdüklerini düşünüyorum. Bütün kuralların çiğnenmesinin kural haline geldiği bir ortamda yaşıyoruz. Cam kırıldı ve kimse bu kırığı onarmak istemiyor.