IMF''ye elveda derken

Türkiye''de siyaset ekonomi konularındaki başarısızlığını çoğu zaman IMF ile ilişkilendirdi. Türkiye, 1948 yılında üyesi olduğu ve 1958 yılında ilk kredi aldığı IMF ile bugüne kadar toplam 19 tane stand-by (istikrar) anlaşması imzaladı. 2002-2005 ve 2005-2008 istikrar programları hariç, diğer bütün programlar dönemin siyasi iktidarları tarafından tamamlanamadı veya siyaseten sürdürülemedi. AK Parti döneminde uygulanan son iki istikrar politikası ile Türkiye''nin kronikleşmiş sorunlarının yapısal reformlarla çözülmesi, krizden krize koşan Türkiye''de makroekonomik istikrarın sağlanmasına katkıda bulundu. Türkiye''de uygulanan son iki istikrar programının içeriği IMF''in geleneksel olarak önerdiği ve bugünlerde de Avrupa''da uyguladığı politikalardan farklı değildi.

Bugün son on yılda Türkiye ekonomisinin kabuk değiştirdiğini ve yeni bir evreye geçtiğini konuşuyorsak, AK Parti siyasetinin gücünü gösterir. Türkiye''nin IMF ile imzaladığı ilk 17 istikrar anlaşması ile son 2 istikrar programının bu basit karşılaştırması, siyasetin nasıl fark yaratabileceğini gösterdi. Zira geçmişte siyasi iktidarlar ülkenin sorunlarını çözmedeki başarısızlıklarını IMF politikalarında uygulanan ''şartlılık koşulunun'' ardına sığınarak gizlemeye çalıştılar. Ülkenin ekonomik sorunlarını çözmek yerine ötelediler ve Türkiye krizden krize savrulan bir ekonomiye dönüştü.

Birinci Dünya Savaşı öncesi dönemde tüm ülke paraları altına endekslenmişti. Altın uluslararası parasal sistemin ve ticarettin istikrarını sağlıyordu. Ancak Birinci Dünya Savaşı sırasında ve sonrasında aşırı borçlanma ve ardından 1929 yılında yaşanan Büyük Buhran, altın standardını uygulanamaz hale getirdi. 1930''lu yılların başında İngiltere, Amerika ve Fransa altın standardını uygulamayı terk etti ve altın standardı yıkıldı. Böylesi bir yıkım, ulusal paraların birbirine dönüştürülmesini imkânsızlaştırdı ve uluslar arası ödemelerde çok taraflı denkleştirme sorunlarına yol açtı. İki dünya savaşı arasındaki dönemde makroekonomik dengesizlikler ülkelerin kur savaşlarına girmesi korumacı politikalar izlemesi ile sonuçlandı. Bu durum dünya ticaretini olumsuz etkiledi ve daralttı.

İkinci Dünya Savaşının kazanan tarafları 1944 yılında Amerika''nın Bretton Woods kasabasında savaş sonrası ekonomik düzenin ilkelerini toplanarak belirlediler. IMF''in, Dünya Bankasının ve Uluslararası Ticaret Örgütünün (ölü doğan bu üçüncü yapı uzun yıllar GATT altında faaliyetlerine devam etmiş ve 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütüne dönüşmüş) kurulduğu bu toplantılara Türkiye dahil 44 ülke katıldı. 1945''te kurulmuş ve 1947 yılında ise faaliyetlerine başlamıştır. Türkiye, IMF''ye operasyonel faaliyetlerine başlamasından 10 gün sonra Mart 1947 yılında üye olmuştur. Yanlış bilinen doğrulardan biri, Türkiye''nin IMF''in kurucu ülkelerinden biri kabul edilebileceğidir.

IMF''in kurulmasının asıl amacı, küresel ekonomik düzenin çarkının sürekli bir şekilde dönmesidir. Zira milli paraların birbirine nasıl dönüştürüleceği veya krize giren ülkelerin sisteme yeniden nasıl entegre edileceği altın standardının ardından bir sorun olarak ortaya çıkmıştı. IMF ise, krize giren ülkede güveni yeniden tesis etmek için kısa dönemli krediler vermek üzere oluşturuldu. Nitekim bütün paraların Amerikan dolarına ve Amerikan dolarının da altına endekslendiği bu yeni görece istikrarlı dönem 1970''lerin başında yıkılmış ve o günden sonra bütün ülkelerin paraları birbirlerine karşı dalgalanmaya bırakılmıştır.

IMF''nin Sonu mu Geldi?

Petrol krizinden elde edilen dolarların gelişmiş ülke bankalarına aktığı bu yeni dönemde sermayenin getirisinin yüksek olduğu ülkelere yönlendirilmesi görevi IMF''ye düştü. Nitekim 1970''lerin ortalarından itibaren IMF, ithal ikameci politikalardan ihracata dayalı sanayileşme modeline dönülmesini istikrar programlarının ayrılmaz bir parçası olarak önermiştir. Dışa açılma ve finansal piyasalarda liberal politikalarla bu dönemde bir çok ülke küresel ekonomiyle eklemlendi. Türkiye''nin 24 Ocak 1980''lerde yürürlüğe koyduğu radikal politika değişikliği bu genel trendin bir parçasıdır. Nitekim 1989 yılında yabancı sermayenin önündeki her türlü engelin kaldırılması ile Türkiye de küresel ekonomiyle tam olarak bütünleşmişti.

Makroekonomik istikrar sağlanmadan, bütçe açıkları kontrol altına alınmadan gerçekleştirilen ve uygulanan liberal politikalar krizlerin daha da sıklaşmasına yol açmıştı. 1990''lı yıllarda Asya''dan Rusya''dan Latin Amerika''dan birbiri ardına kriz haberleri ile dünya sarsıldı. Bu dönemde IMF, 1997''deki Asya krizini öngöremedi. Yine IMF gözetiminde istikrar programı uygulanırken 2001 yılında Türkiye cumhuriyet tarihinin en derin krizine şahitlik yaptı.

Amerika''da başlayan ve başta gelişmiş ülkeler olmak üzere tüm dünyayı etkileyen küresel durgunluk, küresel finansal mimari tartışmalarını da başlatmıştır. Küresel ekonomideki yapısal sorunlar gelişmiş ülkelerin bir araya gelmesiyle ve koordineli çalışmasıyla aşılamayacağı anlaşılınca, G20 toplanmaya başlamıştır. Gündemi ve geleceği belirsiz olan bu çabanın küresel ekonomik düzenin kurumsal bir aktörü olup olmayacağı henüz belli değil. Ancak görünen o ki, II. Dünya Savaşı sonrası kurulan ekonomik düzen artık dünya ekonomisini daha ileriye taşımakta zorlanmaktadır.

Küresel ekonomideki durgunluk ile birlikte başta IMF olmak üzere, başlıca uluslar arası kuruluşun reformdan geçirilmesine ve demokratikleşmesine yönelik taleplerde arttı. Bu türden seslerin yüksek sesle çıkması bile savaş sonrası ekonomik düzenin temel dinamiklerinin önemli ölçüde farklılaştığını göstermektedir.

Ayrıca gelişmiş ülkelerin menfaatlerini korumak üzere dizayn edilen uluslararası ekonomik düzen dünya ekonomisinin geleceğini ciddi ölçüde belirsizleştirmektedir. Zira Yunanistan''da başlayan ve güney ülkelerinin zayıflıklarını ortaya çıkaran borç sorununu AB çözememiş ve IMF devreye girmek zorunda kalmıştır. Uygulanan kemer sıkma politikalarından canları yanan Avrupa ülkeleri, IMF''ye karşı eleştirilerini yükseltmektedirler. IMF''in baş ekonomisti Oliver Blanchard bile kemer sıkma politikalarının Avrupa''yı tahmin edilenden daha fazla acıttığını /daralttığını ifade etti. Avrupa Birliği''nin kendi içinde oluşturduğu kurtarma fonları borç krizinin boyutları karşısında yetersiz kalmakta ve devreye IMF girdi. Kim derdi ki, her zaman IMF''nin patronunun belirlenmesinde başat rol oynayan Avrupa, bir gün IMF''nin kapısını çalacak. Avrupa halkları yıllardır gelişmiş ülkelerin canını yakan politikalar uygulayan IMF ile yeni tanıştı. Kendi yarattığı canavardan kaçmanın yolunu bulmaya çalışıyor.

Avrupa''daki krizin derinleşmesi durumunda kullanılmak üzere oluşturulan fona 5 milyar dolar vermeyi taahhüt eden Türkiye, 1958 yılında başlayan borç ilişkisini bugünlerde bitirdi. Bu durum Türkiye''nin bundan sonra alacaklarını garanti altına almak için masanın diğer tarafında oturabileceğini gösteriyor. Türkiye''nin IMF''ye borçlarının son kuruşunu ödemesi, yollarının ayrılmasını gerektirmiyor. Masanın etrafında oturduğu konumu değişiyor. Böylesi bir gelişme milli duygularımızı okşasa da, hep böyle olacağı anlamına gelmez. Avrupa bile IMF''ye mendil açıyorsa, Türkiye''nin makroekonomik istikrar ve yapısal reformlar konusunda dikkatli olması gerekiyor.

Ak Parti''nin reformcu bir anlayışla gerçekleştirdiği yapısal değişikliklerin sürdürülebilir olması ve ekonominin dinamizminin kalıcı olması için benzer bir siyasi anlayışın devam etmesi önem arz etmektedir. IMF''ye olan borçları kapatmak kadar önemli olan ise, bir daha IMF''nin kapısını çalacak duruma düşmemektir. Yani ülkenin ihtiyaç duyduğu reformları zamanında gerçekleştirmek ve uygulamak artık daha da önemlidir. Allah Türkiye''yi IMF''ye mahkum edecek politikalar uygulayacak siyasetçilerden korusun!. Bu ülke bu tür beceriksizlerden çok çekti, çok.