Küresel ekonomik sarsıntıyı birlikte savuşturmak

İletişim teknolojilerindeki gelişmenin hızlanması, 1970''lerin ikinci yarısından itibaren ekonomi politikalarının neo-liberalizm etkilenerek piyasa lehine değişmesi ve 1989 Berlin Duvarı''nın yıkılması ile dağılan Sovyetler Birliği''nin üyesi ülkelerin liberal demokrasilere (ekonomik olarak serbest piyasa ekonomisi ve politik olarak çok partili siyasal yapıya) dönüşmesi ile hızlanan küreselleşme süreci, ülke ekonomilerini birbirine eklemdi ve bütünleştirirdi. Bu süreç ülkeleri birbirine bağımlı hale getirdi. Bir ülkenin sorunu, büyüklüğüne bağlı olarak, bazen bütün bir bölgenin bazen de tüm dünyanın sorununa dönüştü.

1970''li yıllarda yaşanan petrol krizlerinden etkilenen gelişmiş ülkeler ve bunların güdümündeki uluslararası finansal kuruluşlar (IMF ve Dünya Bankası gibi), üretimlerine yeni pazarlar açmak ve petro-dolarları getirisi yüksek ülkelerde değerlendirmek için gelişmekte olan ülkelerin dışa açılmalarına, finansal piyasalarının serbestleşmesine ve piyasa güçlerine daha fazla yer verme anlayışına dayalı liberal politikaları uygulamasını sağladılar. İyi şekilde yönetil(e)meyen gelişmekte olan ülkelerin çoğunda bütçe açığı, enflasyon, tasarruf açığı ve dış ticaret açığı, bu ekonomileri yabancı sermaye giriş ve çıkışlara karşı aşırı duyarlı hale getirdi. Türkiye''de 1994 ve 2001, Asya''da 1997, Rusya''da 1998 ve yine bu yıllarda birçok Latin Amerika ülkesinde yaşanan krizler bu sürecin kurbanları oldu.

Benzer şekilde, terörle mücadele kapsamında dünyaya savaş ilan eden Amerika''da 2000''li yıllardan itibaren mali disiplin kaybolmaya ve borçlanma hızla artmaya başladı. Ekonomiyi canlandırmak için atılan adımlar ile paralel olarak düzensiz ve denetimsiz liberal politikaların bir sonucu olarak finansal sektör ile reel sektör arasındaki bağın koptuğunu dünya 2008 yılında Amerika''nın finansal krizi ile anladı. Dünya ekonomisinin yaklaşık dörtte birine karşılık gelen ABD ekonomisindeki bu kriz ise, hem gelişmiş ülkeleri hem de gelişmekte olan ekonomileri etkileyerek küresel bir durgunluğa yol açtı. ABD, bütçe açığı ve dış ticaret açığını kontrol altına alma ve ekonomik canlanmayı sağlama ikilemi ile karşı karşıya kaldı. Siyasal kilitlenmenin de etkisiyle bu ikilemi aşmak için politikalar geliştirmekte zorlandı. Bulduğu çözüm ise, miktarsal genişleme (quantitative easing) oldu ve piyasalar yemyeşil oldu. Bu yüzden FED (Amerika''nın Merkez Bankası) Başkanı Ben Bernanke, piyasayı dolara boğduğu için, Helikopter Ben olarak anıldı. Küresel ekonomi için bu durum yeni bir döneme işaret ediyor. Bugünlerde gelişmekte olan ülkelerde gördüğümüz sancı bu yeni dönemin sonucudur. Yükselen ekonomilerde bugün yaşanan sarsıntının iki önemli dinamiği vardır.

Birincisi küresel ekonomide 2008 sonrası yaşanan gelişmeler yeni bir evreye giriyor. Bu yeni süreç, Amerika''da FED Başkanı Ben Bernanke''nin Mayıs 2013''te tahvil alımlarının azaltılabileceğine (piyasaya dolar sürülmesinin azaltılacağına) ilişkin açıklaması ile ilk sinyalini verdi. Bu söylenti, Aralık 2014''te eyleme dönüştü ve yine geçtiğimiz günlerde alınan kararlar ile tahvil alımlarının aşamalı olarak azaltılacağı anlaşıldı. Piyasaya sürülen dolar musluğunun kısılması yükselen ekonomilerde sarsıntıya yol açıyor. Çünkü FED''in aylık 85 milyar dolarlık tahvil alımı ile piyasalara sürdüğü dolar, tasarruf yetersizliği olan ve yüksek getiri oranlarının bulunduğu yükselen ekonomilere yönelmişti. Doların yöneldiği bu ülkeler 2008 yılından sonra yüksek büyüme oranları gerçekleştirdiler. FED''in yeni dönemdeki kararları ile büyük ölçüde yükselen ekonomilere dağılan dolar, anavatanı Amerika''ya dönme hazırlıkları yapıyor. ABD''de tahvil alımının azaltılmasının, faizlerin de artmasına yol açması bekleniyor. Bu durum riskten kaçınan ve ABD''deki faiz oranına razı olup riskten kaçınan fonları ülkeye çekecektir. İçinde bulunduğuz dönemde küresel ekonomi adeta ray değiştiriyor ve bu durumun yarattığı sarsıntıları birçok ülke gibi Türkiye''de yakından hissediliyor. Bu da Arjantin, Brezilya, Hindistan, Endonezya ve Türkiye gibi yükselen ekonomilerde ciddi sancılara yol açıyor. Bu sancı öncelikle kendini bu ülkelerin paralarında ciddi değer kayıpları şeklinde kendini gösteriyor.

İkincisi ise, doların anavatanına dönüşünü hızlandırmak için önemli yükselen ekonomilerde siyasal istikrarsızlık algısı oluşturulmaya çalışılıyor. Küresel ekonomi ray değiştirirken hissedilen sarsıntının derecesi her vagonda aynı değil. Makroekonomik yapısı sağlam olmayan ekonomilerde bu sarsıntı daha güçlü. Özellikle bütçe açığı ve cari açık sorunu olan ülkeleri zor günlerin beklediği açık. Türkiye''de Gezi Parkı protestoları ve Brezilya''da toplu taşıma ücretlerine yapılan cüzi artış protestoları bu algıyı oluşturmaya yönelikti. Brezilya, Latin Amerika''nın bölgesel gücü ve Türkiye ise, jeopolitik risklerin arttığı bölgesinin yükselen bölgesel gücü olarak öne çıkıyordu. Türkiye ve Brezilya, İran''ın nükleer enerji geliştirmesine karşı çıkan P5 (ABD, İngiltere, Fransa, Çin ve Rusya) + 1 (Almanya) grubuyla yapılan görüşmelerin tıkanmasını geliştirdikleri önerilerle yeniden başlatabileceklerini ortaya koydular ve küresel ve bölgesel sorunların çözümünde rol oynayabileceklerini gösterdiler. Türkiye komşusu olan İran ile uluslararası ambargonun izin verdiği ölçüde ticaretini, bazen dolambaçlıda olsa, sürdürdü.

Ayrıca Türkiye, Suriye krizine çözüm bulunması ve Gazze ablukasının kaldırılması için uluslararası baskısını artırdı. Küresel ekonomide yaşanan güç kaymasına paralel olarak, ABD''nin Ortadoğu''daki ağırlığını azaltarak gücünü Çin''e karşı Pasifik''e kaydırması, Ortadoğu''daki boşluğun kim tarafından doldurulacağını da gündeme getirdi. Ortadoğu''daki sorunları çözme(me)ye yeminli güçlerin, Türkiye''nin bu bölgede ön plana çıkmasını istemedikleri açık. Bugünlerde Münih Güvenlik Konferansı''nda İngiltere ve Fransa''ya ek olarak Almanya''nın küresel ve bölgesel sorunların çözümünde rol almasına yönelik en üst perdeden yapılan çağrılar ABD''nin bırakacağı boşluğun nasıl doldurulmaya çalışıldığını göstermesi açısından önem arz ediyor.

Türkiye''deki siyasal istikrarsızlık algısını yükseltmeye yönelik eylemler yerel seçim arifesinde yeniden hızlandı. İsrail''in güvenliğini kendi güvenlikleri gibi gören neoconlar ve Avrupalı uzantılarının yurtiçindeki ağ (paralel) yapıları da kullanarak başlattıkları 17 Aralık ve 25 Şubat yolsuzluk operasyonları, Türkiye''nin siyasal istikrarına yönelik oluşan güçlü algıyı kırmayı ve kirletmeyi hedefliyor. Siyasal istikrarsızlık riskinin artması ise, ülkelerin finansal piyasalardan borçlanma maliyetlerini daha da artırıcı bir etki yapıyor.

Yükselen ekonomilerin merkez bankaları sermaye çıkışlarının kurlar üzerinde yarattığı oynaklığı azaltmak ve durdurmak için en güçlü silahlarını kullandılar ve faiz oranlarını artırdılar. Türkiye''de ise, siyasal iktidarın karşı olmasına rağmen Merkez Bankası, zor kararı aldı ve faizleri beklenenin üstünde artırdı. Dışa açık ekonomi politikalarıyla küresel ekonominin parçası olan Türkiye''de faiz oranlarının diğer yükselen ülkelerden daha fazla artırılmasının arkasında ülkeye yönelik siyasal istikrarsızlık algısının iç ve dış güçler tarafından artırılmasının etkisi de var. Merkez Bankası''nın alternatif politika araçlarından en uygun olanını rahatça seçmesine ve uygulamasına alan açılması oldukça önemli. Siyasi iktidar da, uluslararası piyasalar tarafından siyasal istikrarsızlık olarak algılanacak söylem ve düzenlemelerden kaçınmalı ve sorunların çözümünde siyaseti konuştururken, demokratik standartlardan ödün vermemelidir.

Ekonomik ve siyasal olarak zor günlerden geçen Türkiye''de siyasal iktidar, güvenlikten sorumlu MİT''e nasıl güveniyorsa, Merkez Bankası''na da o şekilde güvenmeli ve politika seçeneklerine prim vermelidir. Ekonomi yönetiminin siyasi ve bürokratik ayaklarının birbirlerini açığa düşürecek ve politika seçeneklerini azaltacak söylem ve davranışlardan kaçınması, beklenilen etkinin yaratılması açısından, her zamankinden daha önemlidir. Çünkü küresel ekonomi ray değiştirirken yaşanan sarsıntıya siyasal istikrarsızlığı da ekleyerek lokomotifin sürücüsünü düşürme hesaplarını ekonomik birimlerin birlikte ve koordineli politikalarıyla savuşturmak mümkün olacaktır.