Müslümanları nereye sürüklüyoruz

George Town Üniversitesi Dış Politika Bölümü'nde Dini Araştırmalar ve Uluslararası İlişkiler Profesörü ve 'Hıristiyan-İslam Diyaloğu Merkezi' direktörü olan John L. Esposito'nun "Siyasal İslam: Yeşil Tehlikenin Ötesi" başlıklı ve Batı'da 'Siyasal İslam'ın nasıl anlaşıldığını sergileyen yazısının son bölümünde, bütün dünyaya karşı demokrasiyi öneren Batı'nın, sözkonusu İslam ülkeleri olunca ne tür tavırlar gösterdiği anlatılıyor.

PROF. DR. JOHN L. ESPOSITO

Batılı liderler için Orta Doğu'daki demokrasi, daha bağımsız ve daha az öngörülebilir uluslara döneşen eski ve güvenilir dostlar yahut uydu devletlere ilişkin bir ihtimali gündeme getirdi ki bu, Batı'nın petrol kaynaklarına erişiminin daha az güvenli hale gelebileceği doğrultusunda endişeleri de beraberinde getirdi. Bu itibarla Orta Doğu'daki istikrar, çok kere statükonun muhafazası zaviyesinden tanımlanmıştır.

Bölgedeki siyasi liberalizasyona yönelik coşku eksikliği, Arap kültürünün ve İslam'ın antidemokratik olduğu yönündeki iddia (hiçbir zaman eski Sovyetler Birliği, Doğu Avrupa veya Afrika ile ilgili olarak karşılaştırılabilir bir düzeye ulaşmayan bir mesele) ile aklileştirilmiştir. Bu doğrultuda ileri sürülen delil, demokratik bir gelenekten mahrumiyet ve daha da özelde, İslam dünyasının belirgin demokrasi yoksunluğudur.

Bu dünyanın tarihi, demokratik gelenek ve kurumların gelişmesine müsait değildi. Avrupa'nın sömürge yönetimi, asker kişilerin başında bulunduğu daha sonraki bağımsız yönetimler, eski askeri figürler ve diktatörler, siyasi katılım ve güçlü demokratik kurumların inşasının pek fazla bir önem ifade etmediği bir mirasın oluşmasına katkıda bulunmuşlardır. Yönetimlerin siyasi meşruiyeti kadar ulusal birlik ve istikrarı da, sınırları çok kere sömürgeci yönetimler tarafından belirlenmiş, yöneticileri ya Avrupa ya da bir biçimde iktidarı ele geçirmiş olanlar tarafından yerleştirilmiş, modern devletlerin sun'i doğası tarafından zayıflatılmıştır. Zayıf ekonomiler ve cahillik, özellikle genç nesil arasındaki, yüksek işsizliklik, hükümetlere güveni azaltan ve "İslami köktenciliğin" büyüsünü arttırarak durumu ciddileştiren ve ağırlaştıran etkenlerdir.

Dünya çapında bir İslami tehlikenin algılanması, İslam dünyasındaki baskıcı yönetimlerin desteklenmesine, dolasıyla kendi kendini doğrulayan bir kehanetin yaratılmasına katkıda bulunabilir. Seçimleri geçersiz kılarak ya da popülist İslami hareketleri bastırarak katılımcı politikalara mani olmak, radikalleşmeyi besler. İslamcıların çoğunun rejim tarafından itilip kakılması, tutuklanması, işkence ve eziyetlere maruz bırakılması demokrasi arayışının bir çıkmaz sokak olduğu kanaatini hasıl edecek ve gücün yegane çıkış yolu olduğuna onları ikna edecektir.

Resmi sessizlik yahut rejimlerin Birleşik Devletler ve diğer Batılı güçler tarafından ekonomik ve siyasi bakımdan desteklenmesi, suç ortaklığı ve demokrasinin gelişmesine yönelik bir çifte standardın mevcut olduğuna yönelik bir işaret olarak okunmaktadır. Bu, İslami hareketlerin doğası gereği şiddet yanlısı, antidemokratik, ulusal ve bölgesel istikrara bir tehdit olduğu yönündeki idia ve görüşleri görünürde haklı çıkaran siyasi şiddete yol açan şartları oluşturabilir.

Daha yapıcı ve demokratik stratejiler mümkündür. İslami örgütlerin ve partilerin gücü, aynı zamanda bunların nisbeten kapalı siyasi sistemler içindeki muhalefete dönük tatbik edilebilir yegane ses ve aracı oluşturması nedeniyledir. Tunus'un Rönesans Partisi'nin, İslami Kurtuluş Cephesi'nin, Ürdün'ün Müslüman Kardeşleri'nin oylarının gücü, sadece gurupların İslami gündemlerini belirleyen kararlı takipçilerin katı çekirdeğinden değil, oylarını sadece yönetime karşı kullanmayı arzu eden sessiz çoğunluktan kaynaklanmaktadır. Siyasi sistemin açılması rekabet eden muhalif gurupları besleyebilir ve dolayısıyla muhalif oylar üzerinde İslami partilerin sahip olduğu tekel zayıflatılabilirdi. (Unutulmamalıdır ki, İslami örgütlerin üyeleri genellikle nüfusun çoğunluğunu teşkil etmemektedir.) Nihayet, daha açık bir siyasi pazarın gerçekleri, oylar için rekabet eden ve iktidarı elde ettikten sonra farklı çıkarlar muvacehesinde yönetim erkini kullanan İslami grupları, idelojilerini yahut programlarını gözden geçirmeye ya da genişletmeye sevkedebilirdi.

Prensipte ABD, meşru bir şekilde seçilmeleri halinde İslamcıların hükümette yer almalarına karşı çıkmamalıdır. İslam oryantasyonlu siyasetçi ve gruplar, diğer potansiyel lider ve muhalefet partileriyle aynı kritere tabi tutularak değerlendirilmelidir. Bazıları katı reddiyeci olmakla beraber, pekçoğu ABD ile olan ilişkilerinde, genellikle ulusal çıkarlar doğrultusunda hareket ederek ve global bakımdan karşılıklı bağımlı dünya anlayışını yansıtan bir esneklik sergileyerek eleştirel ve seçici olacaktır.

ABD, self determinasyon (kendi geleceğini belirleme) hakkına ve temsili hükümetin, şayet bu halk iradesini yansıtıyor ve doğrudan ABD'nin çıkarlarını tehdit etmiyorsa, İslam oryantasyonlu devlet ve toplumu önerme hakkına olan inancını sözle ve eylemle göstermelidir. Amerikan politikası, Batı ve İslam arasındaki ideolojik farklılıkları mümkün olan en yüksek ölçüde kabul etmeli, hiç değilse onlara tahammül etmelidir.

Akıldan çıkarılmaması gereken bir husus da şu: İslam dünyasının demokratikleşmesi tecrübeyle ilerleyecektir ve kaçınılmaz olarak hem başarı hem de başarısızlığı ihtiva edecektir. Batı feodal monarşilerinin demokratik ulus devletlere dönüşmeleri zaman aldı, bu süreç deneme-yanılma yöntemiyle, devlet ve kiliseyi şiddetli biçimde sarsan entellektüel devrimler kadar siyasi devrimlerle birlikte gerçekleşti. Çekişen çıkar ve görüşlerle birlikte çatışan hizipler arasında uzun ve gergin bir süreçti bu.

Bugün, İslam dünyasında tarihi bir dönüşüme tanıklık ediyoruz. Riskler vardır çünki risksiz demokrasi olmaz. Bilinmeyenden korkanlar, kimi İslami hareketlerin iktidarı devraldıklarında nasıl hareket edeceklerini merak edenler, bu korku ve meraklarında meşru ve makul sebeplere sahiptirler. Bununla beraber, şayet bu hareketlerin muhalefeti bastırabileceği, insan haklarını ihlal, çoğulculuğu inkar edebileceği ve hoşgörü ve toleranstan yoksun olabileceğinden korkuluyorsa, aynı endişe eşit ölçüde Tunus, Mısır ve Cezayir'deki siyasi sürece katılım arzusu izhar etmiş olan İslamcıların şeref sözleri için de geçerli olmalıdır.

İslam dünyasında siyasi liberalizisyon ve demokrasiyi destekleme kararındaki yönetimler sivil toplumun –gerçek anlamda katılımcı yönetimin temelleri olan kurumlar, değerler, ve kültürün– gelişmesini desteklemeye davet edilmektedir. Kendi paylarına İslami hareketler, sloganları bırakıp programlara dönmeye davet edilmektedir. Kendi kendilerine, daha fazla eleştirel bir tutum içinde olmalı ve sadece yerel hükümetin istismarlarını değil, İran ve Sudan'daki İslami rejimlerinkini de çekinmeksizin sözkonusu edebilmelidirler. Kendileri için talep ettikleri çoğulculuk ve siyasi katılımın illkelerini muhaliflerine ve azınlıklara teşmil edecek İslami bir rasyonel ve siyaset sunmaya icbar edilmektedirler.

İslami canlanmanın gelişmesinin kimi ülkelerde kadın haklarını ve kamusal rollerini sınırlama girişimleriyle birlikte gerçekleştiği süreç, İran'da Bahailer'e, Pakistan'da Ahmediler'e, ve Sudan'da Hırıstiyanlar'a karşı yapılan ayrımcılığın sicili, Mısır, Sudan ve Nijerya'da Müslüman ve Hırıstiyanlar arasındaki ayrılıkçı çatışmalar, dini çoğulculuk, insan haklarına saygı ve genel anlamda hoşgörü ve tolerans hususunda ciddi sorular ve şüpheler uyandırmaktadır.

İslami canlanma, Batılı liberal sekülarizm ve gelişme teorisinin varsayımlarının pek çoğunun tersine gelişme göstermektedir ki bu varsayımların arasında, modernleşmenin toplumun karşı konulmaz bir biçimde yahut sürekli olarak artan sekülerleşmesi veya Batılılaşması anlamına geldiği inancı da bulunmaktadır. Çok kere analiz ve politika belirlenimi, kendisinin de modern bir toplum paradigması değil, bir dünya görüşünü temsil ettiğini ve rahatlıkla, alternatif görüşleri akıldışı, aşırı dinci, sapkın olarak damgalayan 'sekülarist bir köktenciliğe' dönüşebileceğini fark edemeyen bir liberal sekülarizmle şekillendirilmiştir.

Global bir tehdit olarak "İslami köktencilik" üstüne yoğunlaşma, İslamla şiddeti özdeşleştiren eğilimi pekiştirmiş, dinin bireylerce gayrımeşru kullanımı ile tıpkı diğer dini geleneklerin bağlıları gibi barış ve huzur içinde yaşamayı arzulayan dünya Müslümanlarının çoğunluğunun inanç ve tatbikatı arasında ayrım yapmada gösterilen zaafiyeti güçlendirmiştir. İslam ve İslami köktenciliği herhangi bir eleştiriye tabi tutmaksızın aşırılıkla eşitlemek, İslam'ı sadece şiddet ve tedhiş haraketlerine katılanlarla, yani Yahudilik ve Hırıstiyanlığa tatbik edilmeyen miyar ve kıstasla yargılamaktır. Tehlike, iğrenç ve utanç verici hareketlerin İslam'ın çarpık, saptırılmış yorumu yerine İslam'a maledilebilmesindedir. Savaş bahis konusu olduğunda, kitle imha silahlarını geliştiren, emperyalist tasarı ve planlarını empoze eden Hırıstiyanlık ve Batı ülkelerinin bu husustaki siciline rağmen, İslam ve Müslüman kültürü her nedense kendine mahsus ve doğası gereği yayılmacı, şiddet ve savaşa meyyal bir güç olarak tavsif ve tasvir edilmektedir.

Tek yönlü ve yekpare bir Sovyet tehdidi korkusunun ABD'yi çoğu kez Sovyet bloğunun çeşitliliğine karşı körleştirip anti-Komünist diktatörlükleri sorgusuz sualsiz desteklemeye sevkettiği ve "özgür dünyayı", muhalefeti "Komünist" veya "Sosyalist" etiketiyle yaftalayan hükümetlerin, yaygın insan hakları ihlallerine ve meşru muhalefet taleplerini bastırmasına göz yummasını sağladığı geçmişten alınması gereken dersler vardır. Bugünün riski, abartılı korkuların İslam dünyasında demokrasi ve insan haklarının desteklenmesinde bir çifte standarda yol açacak olmasıdır ki bu durum, Batı'nın eski Sovyetler Birliği ve Doğu Avrupa demokrasileri ve bunların desteklenmesine yönelik girişimlere olağanüstü ilgisi, buna mukabil, Orta Doğu'da demokrasinin desteklenmesi ve Bosna Hersek'te Müslümanlar'ın savunmasına yönelik tutuk ya da etkin olmayan cevaplarında müşahede edilebilir. Demokrasi ve insan haklarına yönelik destek dünya çapında tutarlı olduğu takdirde daha etkin ve sonuç alıcı olacaktır. İslami deneyimleri istisnai olarak mütalaa etmek uzun erimli bir çatışmaya davetiyedir.