Terörün ekonomik maliyeti gözardı edildi

Oysa 1980''lerin sonunda Sovyetler Birliği''nin dağılmasının ardından komünizmin tehdit olmaktan çıkması küresel anlamda barış ve güven ortamının oluşmasına neden olmuştu. Bu durum sınırlı kaynaklarla ülkeyi yöneten iktidarların savunma harcamalarını azaltmasına ve diğer alanlara yönlendirmesine yol açmıştı. Barış ortamı birçok ülkenin kaynak dağılımını yeniden yapmasına ve dolayısıyla refahın artışına şahitlik etmişti. Türkiye, literatürde barış payı (peace dividend) olarak ifade edilen bu durumdan yeterince faydalanamadı. Çünkü Sovyetlerin tehdit olmaktan çıktığı bu dönemde, Türkiye tüm enerjisini terörle mücadele için harcamak zorunda kaldı. Kürt sorunun çözümüne yönelik bugünlerde atılan adımlar, Türkiye''nin barış payından gecikmeli de olsa yararlanması için bir fırsattır.

Terörizm ile ekonominin etkileşimi iki şekilde olabilir. İlki, makroekonomik dengesizliklerin terörizmin kaynağı olması durumudur. Özellikle yoksulluğun yaygınlığı, gelir dağılımındaki eşitsizliğin büyüklüğü, işsizlik ve enflasyon oranlarının yüksekliği ile ekonomik performansın (büyüme oranının) düşüklüğünün terörizme neden olup olmadığı tartışmasıdır. Ancak ampirik çalışmalar ekonomik yapının / performansın terörizm üzerinde belirleyici bir rol oynamadığını ortaya koymaktadır.

Terör ile ekonomi arasında ikinci etkileşim kanalı daha çok sonuçlara odaklanır. Belirli siyasal amaçlar için mevcut durumu gayr-ı meşru yollarla değiştirmeyi hedefleyen şiddet eylemlerinin örgütlü, sistemli ve sürekli bir yöntem olarak benimsenmesi anlamına gelen terörizm, sadece beşeri ve fiziki tahribata sebep olmakla sınırlı kalmayıp, ekonomik aktörlerin (birey, firma, devlet ve dış âlem) davranışlarını ve geleceğe ilişkin beklentileri değiştirir ve ekonomik sonuçlar doğurur.

Terörün neden olduğu belirsizlik, risk ve korkunun sebep olduğu bu beklenti ve davranış değişikliği ülkelerin makroekonomik yapısallarını olumsuz etkiler. Terörizmin ekonomi üzerindeki etkileri, dört temel mekanizma aracılığıyla ortaya çıkar. Terörist eylemler öncelikle, hedef ülkenin beşeri ve fiziki sermaye stokuna doğrudan zarar verir. İkinci olarak terörizm, belirsizliği arttırdığından ekonomik birimlerin tasarruf, yatırım ve tüketim davranışlarında değişiklikler yaratarak kaynak dağılımını bozar. Üçüncü olarak terörist saldırılar, yabancı kaynakları, etkilenen ülkeden diğer ülkelere doğru kaydırır. Son olarak da, terörizm nedeniyle artan güvenlik önlemleri işlem maliyetlerini arttırır ve kaynakların daha verimli olduğu alanlarda değerlendirilmesini engeller.

Terörizm bu dört kanal üzerine makroekonomik değişkenler üzerinde kalıcı etkilere neden olur. Terör eylemleri günlük hayatta oluşturduğu güvensizlik nedeniyle hayatı belirsizleştirir ve yaşam dahil beklentileri kısıtlar. Hükümet güvenlik ihlallerini azaltmak için bir kamu malı olan güvenlik hizmetlerini artırdığında savunma giderlerinin kamu harcamaları içindeki payı artar ve bu durum uzun dönem üretim düzeyinin azalmasına yol açar. Yapılan ampirik çalışmalarda gelişmekte olan ülkelerde terör eylemlerinin üretim kayıpları üzerinde etkili olduğu görülür.

Terörizm, bireylerin tüketim ve tasarruf kararlarını da olumsuz etkiler. Şiddet, varlıklar üzerindeki yasal hakların tehlikeye girmesine veya bireylerin varlıklarını harcamaktan kaçınmalarına veya ertelemelerine yol açar. Ayrıca terörizm bireylerin harcamalarının bileşenini de bozar. Terör eylemlerinden zarar görmesi muhtemel tüketim malları yerine daha güvenli alanlara yöneltmelerine neden olur.

Terörden kaynaklanan ekonomik ve siyasal belirsizlik yatırım kararlarını da etkilemektedir. Yatırımlar üzerindeki bu olumsuz etki iki ayrı kanaldan ortaya çıkar. Birincisi, terör eylemleri mevcut fiziki sermayeyi doğrudan tahrip ederek sermaye stokunu azaltır. Özellikle altyapı yatırımları bu eylemlerden çok büyük zarar görür. İkincisi, ekonomik atmosferdeki belirsizliği artıran şiddet ve çatışma, finansal varlıkların yurtiçinde ve yurtdışındaki değerlendirilen miktarını etkilet. Çünkü terör veya iç savaş, üretimdeki faktörlerin verimliliklerini azaltarak ve aşınma payını (depreciation rate) artırarak yurtiçi yatırımların getiri oranını düşürür. Bu etkiler, yatırım portföyünün bileşimini değiştirmekte ve yurtdışı yatırımların yurtiçi yatırımlarla ikame edilmesine yol açmaktadır.

Terörizm dışa açık küresel bir ekonomik yapının sürdürülebilirliğini iki açıdan tehlikeye atar. Birincisi, terörizm neden olduğu artan güvensizliğe paralel olarak iş yapmanın maliyetini artırmaktadır. Çünkü terörizme tepki olarak geliştirilen güvenlik önlemleri, işlem maliyetlerini- insanların, araçların, malların daha ayrıntılı bir şekilde incelenmesi ve kısıtlayıcı göç düzenlemeleri- arttırmaktadır. ABD''de yaşanan 11 Eylül olayları sonrası süreçte ABD ve diğer birçok ülkeye seyahat etmek bile oldukça zorlaştı. Yapılan tahminlere göre, terörizm uluslararası işlem maliyetlerini yüzde 0,5 ile yüzde 3 oranı arasında artırdı. İkincisi, terörizm ticarete konu olan malların tahrip edilme veya doğrudan yok edilme riskini artırır. Örneğin, Irak''ta Saddam Hüseyin''in devrilmesinin ardından petrol boru hatlarına düzenlenen saldırıları ve Yemen açıklarında tankerlere ve yük gemilerine yönelik korsan saldırıları bu bağlamda değerlendirmek mümkündür.

Terörizm, firmaların diğer ülkelerdeki doğrudan yatırım kararlarını etkiler. Yabancı yatırımlar teröristler için açık hedef olmakta ve buralara yönelen saldırılar bu firmaların fiziki varlıklarında önemli kayıplara yol açmaktadır. Böylesi bir terör riskinin varlığı, rasyonel gerekçelerle hareket eden yabancı yatırımların diğer ülkelere yönelmesine neden olur.

Terörizm, hem vergi geliri kaynaklarını azaltarak hem de kamu giderlerinde artışa sebep olarak kamu finansmanı dengesine bozucu etkide bulunur. Terörizm, ekonomik faaliyetlerin kesintiye uğramasına, vergi tabanının erimesine ve vergi yönetiminin etkinliğinin azalmasına yol açtığı için kamu harcamalarının bileşimini değiştirir. Ayrıca savunma harcamalarındaki artış, dışlama etkisi nedeniyle özel sektörün kullanabileceği kaynakları azaltabilir. Kamunun kullanabileceği kaynaklar sınırlı olduğundan güvenlik hizmetinin sunumu için yapılan harcamaların bir alternatif maliyeti vardır. Güvenlik amaçlı yüksek harcamalar, eğitim, sağlık ve diğer verimli amaçlar için kullanılacak kaynakların azalmasına neden olur.

Terör eylemleri, özellikle sermaye piyasası üzerinde olumsuz etkiler yaratır. Terörist saldırılar, sermaye piyasalarında (borsalarda) iki tür etki yaratmaktadır: Birincisi, eğer güvenlik önlemleri, iş yapma ve üretim maliyetlerini arttırırsa ve tüketicilerin korkuları talebi azaltırsa (havayolu endüstrisinde olduğu gibi) beklenen karlılık düşmektedir. İkincisi, terörizm firmaların gelecekteki piyasa değerini belirsizleştirdiği

ölçüde risk primlerinin artmasına yol açmaktadır.

Bir ülkenin belirli bir coğrafyasında yoğun olarak görülen terör eylemleri, bölgedeki ekonomik hayatı doğrudan ve derinden etkiler. Özellikle bir ülkenin belli bir coğrafi bölgesinde yoğunlaşan terör, yatırımların bölgede yapılmamasına veya var olan yatırımların bu bölgeden kaçmasına neden olur. İlaveten, bu nitelikteki terör saldırıları, altyapı yatırımlarını doğrudan tahrip eder veya yok eder. Terör eylemleri sadece kamu yatırımlarına yönelmez, birçok durumda bölgedeki özel yatırımları da hedef alınır. Gerek kamu yatırımlarının gerekse özel yatırımların bölgeden kaç(ın)ması ise, bölgenin geri kalmasına yol açar. Ayrıca bölgesel nitelikli terör, yarattığı güvenlik sorunu ve keyfilik nedeniyle bölgenin turizm potansiyelinin kullanılmasını da engeller.

Türkiye''de terörizmin etkilerinin ve terörle mücadele kapsamında alınan önlemlerin ekonomik sonuçlarının literatürdeki tartışmalar bağlamında detaylı bir şekilde bilimsel yöntemlerle ampirik olarak incelenmesi elzemdir. Terör sorunun neden olduğu refah kaybının tüm yönleriyle bilimsel yöntemlerle ortaya konulması, diğer bir ifadeyle Kürt sorunun çözülmesi halinde ortaya çıkacak refah artışının büyüklüğünün simülasyonlar yoluyla belirlenmesi, çözüm sürecine verilen toplumsal desteği daha da güçlendirecektir.