Ekonomi yönetiminin büyüme-enflasyon ikilemi

Geçen yılın son çeyreğine ilişkin ekonomik büyümenin yüzde 1,4 ile beklenenden çok düşük çıkması ve yıllık büyüme oranının 2012 yılı için 2012-2014 Orta Vadeli Plan''da (OVP) öngörülen yüzde 4 hedefin altında gerçeklemesi, ekonomi çevrelerinde gaz-fren tartışmalarının yeniden başlamasına neden oluyor. Hükümetin ekonominin farklı yönlerinden sorumlu bakanlarının tartışmayı kamuoyu önüne taşımaları bile bu konunun ne kadar önemli olduğu yönünde ipuçları vermeye yetiyor. Bununla birlikte Türkiye''nin 2009 krizini başarılı bir şekilde yönetmesinin arka planında ekonomi yönetiminin tecrübesi, tek parti hükümetinin hızlı ve etkin karar alması ve para ve maliye politikası araçlarının koordineli ve ahenkli kullanılması bulunmakta iken, aynı hükümetin parçası olan bakanların bu konuya ilişkin birbirine zıt görüşleri içeren görüşlerini kamuoyu önünde tartışmaları iş çevrelerinde belirsizlik yaratabilir. Bu durum ekonomi yönetiminin ne yapacağını veya yaptığını biliyor görüntüsüne zarar verebileceğinden dolayı önemlidir. Bu bağlamda son açıklanan enflasyon oranları hedeflenen enflasyondan büyük ölçüde sapması ekonomi yönetiminin politika seçeneklerini zorlaştıran bir durumdur.

2001 krizi sonrasında uygulanan kemer sıkma politikası ile bir yandan finansal sektör yeniden yapılandırılarak sisteme olan güven artırılırken, diğer yandan yapısal reformlar ile birlikte malî disiplinin sağlanması ve ekonominin yeniden büyümeye başlaması amaçları gerçekleştirildi. Bütün bu uygulamalar en büyük belirsizlik göstergesi olan enflasyonun kontrol altına alınmasına odaklandı. Nitekim 10 yıl gibi kısa bir süre içerisinde enflasyon oranı %70''lerden tek haneli rakamlara kadar düşürüldü. Enflasyonun kontrol alınması ancak para ve maliye politikalarının koordineli politikalar uygulaması ile başarıldı. Zira 2000 öncesi dönemde siyasetin etki alanında olan Merkez Bankası, oynaması gereken rolü tam anlamıyla yerine getirememiş ve dolayısıyla para ve maliye politikalarının ahenk içinde uygulanmaması 1990''lı yılların kaybedilmesine yol açmıştır. 2001 krizinin ardından uygulanan politika demeti ise, makroekonomik istikrarın sağlanmasının ardından uygulanan enflasyon hedeflemesi stratejisi ile birlikte fiyat istikrarının sağlanmasına çalışıldı. Günümüzde tek haneye inen enflasyon oranı bu zor sürecin sonucudur.

ABD''de ipotekli emlak piyasasında oluşan balonun patlamasıyla başlayan finansal krizin etkileri ABD dışına da yansıyan bir süreci başlattı. Sermaye piyasasının en derin olduğu bu ekonomide, finansal sektörün yapısından kaynaklanan riskler küresel finans piyasalarını da alt üst etti. Örneğin İrlanda kendi ekonomisinde benzer bir emlak balonunun patlamasına şahitlik etti. Ardından Avrupa Birliği''nin güney ülkeleri birer birer dökülmeye başladı.

Küresel ekonominin en önemli üretim ve finans merkezlerinden olan ABD ve Avrupa''daki olumsuzluklara paralel olarak ekonominin reel tarafında artan belirsizlikler, finansal istikrarın ehemmiyetini ön plana çıkardı. Nitekim birçok ülkede olduğu gibi Türkiye''de de Merkez Bankası geleneksel olmayan politika araçlarını da kullanarak, bu süreci başarılı bir şekilde yönetti. Merkez Bankası enflasyon hedeflemesi yanında kapalı bir şekilde ve hatta son dönemde açıktan finansal istikrarı hedeflemeye başladı. Finansal istikrarın öncelenmesi ise, enflasyon hedeflemesinin ihmal edilmesine ve dolayısıyla enflasyon oranının hedefin oldukça üzerinde çıkmasına neden oldu. 2011 yılında enflasyon hedefi % 5,5 iken gerçekleşen enflasyon yüzde 10''ün üzerine çıkmıştır. 2012 yılında ise enflasyon hedefi ile gerçekleşen arasında 1 puanın üzerinde far mevcuttur.

Ekonomi yönetimi vergi oranları ve vergi yapısı gibi maliye politikası araçlarını ancak parlamento marifetiyle uygulamaya koyar ve bir maliye politikasının uygulamaya konulması oldukça uzun bir süreçtir. Ancak para politikası araçları siyasî bir müdahaleyi gerektirmez ve kısa süre içerisinde kolaylıkla uygulanır. İşadamlarının faizlerin düştüğünü algılaması ve bunun yatırım maliyetlerini düşürmesi sonucu yatırımların artması zaman içinde ortaya çıkar. Buna karşın kamu harcamaları şeklindeki bir maliye politikası tercihi ise reel sektör üzerinde doğrudan bir etkinin ortaya çıkmasına yol açar.

Ekonomik bir sorunu ortadan kaldırmayı amaçlayan politika demetini oluşturan para ve maliye politikasının ahenkli kullanılmaması amaç ve araç çatışmasına yol açabilir. Birbiriyle çatışan sonuçların ortaya çıkmasına yol açan böylesi bir durum, seçilen politika demetinin ne kadar önemli olduğunu ortaya koyar.

Finansal istikrara odaklanan Merkez Bankası, uzun süre büyümeyi yavaşlatarak yumuşak inişi başarmaya çalışıyordu. Son iki çeyreğe ilişkin veriler, yumuşak inişin başarılı bir şekilde gerçekleştirildiğine ilişkin algıların değişmesine yol açtı ve ekonominin beklenenden daha hızlı yavaşladığına ilişkin bir algının oluşmasına neden oldu. Bu gelişmelerden rahatsız olan Merkez Bankası başkanı Mardin''deyaptığı açıklamalarda faiz indirimine gidileceği yönünde sinyalleri vermişti. Finansal istikrar için uygulamaya konulan faiz koridorunu daraltan ve politika faizini düşüren Merkez Bankası, büyümenin yeniden hızlanması için elini taşın altına koydu. Düşen faiz oranlarının borçlanmanın maliyetlerini azaltması ve dolayısıyla yatırımların artmasına yol açması beklenir.

Ancak gelinen noktada Merkez Bankası''nın faiz indirimi ekonomik büyümenin hızlanmasını tek başına gerçekleştiremeyebilir. Çünkü para politikasının etkinliği açısından bir limiti vardır. Faiz indirimi ancak bir noktaya kadar yatırımların artmasına yol açabilir. Nitekim ABD''de parasal (miktarsal) genişleme politikalarıyla yatırımların istenildiği kadar yükselmediği görülmektedir. Bundan dolayı para politikasının yanında özellikle krizin derinden hissedildiği ilk dönemlerde maliye politikaları ile de ekonomik canlanmanın gerçekleştirilmesine çaba harcandı. Diğer bir ifadeyle, nasıl enflasyonun kontrol altına alınmasında para ve maliye politikasının ahenkli uygulanması önemli ise, ekonomik büyümenin hızlanması için de aynı durum söz konusudur.

Hükümetin Merkez Bankası''nın faiz politikası üzerinden ekonomik büyümenin hızlanacağına dair beklentisinin gerçekçi olup olmadığı ancak ilk yarıya ilişkin büyüme oranının açıklanması ile mümkün olacaktır. OVP''de 2013 yılı için öngörülen yüzde 5''lik büyüme oranının gerçekleşmesi için para politikası yanında maliye politikasının da devreye sokulmasını gerekebilir.

Bu konu ile ilgili bir diğer unsur ise, finansal istikrara öncelik verilmesiyle enflasyon hedeflemesinin ihmal edilmesidir. Düşük faiz politikası ile iç talebin artmasına yönelik çabalara öncelik verilmesi ekonomik büyümenin hızlanmasına yol açarken, enflasyon üzerinde de baskıyı artıracaktır. Yeni dönemde büyüme oranındaki artışa paralel olarak seyredecek olan cari açık sorunun yanı sıra enflasyon oranının da tekrar yükselmesi riski vardır. Böylesi bir gelişme, son yıllarda fiyat istikrarı bağlamında elde edilen kazanımları doğrudan tehdit eder. Ekonomi geliştikçe karmaşıklaşmakta ve yönetimi zorlaşmaktadır. Dolayısıyla ekonomi yönetimi, fiyat istikrarını bozmadan (enflasyon oranı yükselmeden) büyümenin hızlanmasını sağlayacak bir politika seçeneği geliştirmelidir.