Tüketici karamsar

Bir yandan yaşanan ekonomik krizin yarattığı tedirginlikler nedeniyle tüketicilerin banka kredileri kullanmada bu yıl daha isteksiz olacağı, diğer yandan da bankacıların tüketici kredileri açmada daha gönülsüz olacağı bir gerçektir. Sonuç olarak 2000 yılında yaşanan tüketici kredilerindeki hızlı artış 2001 yılında yerini küçülmeye terkedecektir. Kredilerdeki daralmanın tüketimde (dolayısıyla üretimde) en az yüzde 15 bir azalma meydana getireceği beklenmelidir.

Toplumdaki tüketim eğilimlerini etkileyen en önemli faktörlerden birisi de güven seviyesidir. Güven seviyesi toplumdaki tüketim eğilimlerinin yönünü belirlemektedir. Yaşadığımız son iki kriz toplumda var olan güveni çok zedelemiş ve bireylerin defansif bir tutum izlemesine neden olmuştur. Tüketiciler zorunlu ihtiyaçlar dışında kalan ihtiyaçlarını satın almayı geciktirmektedirler. Yaşanan tedirginlik, bir yandan bu yıl üretimde azalma meydana getirirken, bastırılan talep gelecek dönemlerde "enflasyon" üzerinde baskı yapmaktadır.

Bireysel açıdan bakıldığında ise; bireylerin hem kendi yaşamlarına ilişkin belirsizliklerden hem de ülke geneline ilişkin belirsizliklerden çok etkilendikleri görülmektedir. Artan işsizlikler, basında yer alan işten çıkartma ve iflas haberleri bireyler üzerinde negatif bir etki yaratmaktadır. Öte yandan bir yandan siyasi belirsizlikler, alınan yanlış kararlar, yolsuzlukla ilgili var olan karamsar tablo bireyler üzerinde ciddi etkiler yaratmakta ve toplumsal karamsarlık yaygın hale gelmektedir.

Türk ekonomisinde kamunun payı kimse tarafından yadsınamayacak büyüklüktedir. Kamunun ekonomideki payının en az yüzde 60 olduğu düşünülürse, kamunun ekonominin yeniden canlanması ve pozitif büyüme üzerinde hem dolaylı hem de dolaysız etkileri olacağı görülecektir.

Türkiye'de politika yapıcıları 1990'ların başlarından itibaren kamunun gereksinim duyduğu finansmanı ağırlıklı olarak iç ve dış piyasalardan borçlanarak veya vergiler ihdas ederek ya da vergi oranlarını arttırarak sağlamıştır.

BORÇLANMA: Kamu kesiminin ihtiyaç duyduğu finansmanı gerek iç kaynaklardan, gerekse dış kaynaklardan sağlaması olarak katma değer üreten ekonomik aktörlerin gereksinim duyduğu finansal kaynakların azalmasına doğrudan etki yapmaktadır. Kamu kesimi borçlanma politikalarının özellikle bu açıdan incelenmesi gerekmektedir.

Kamu kesimi borç stoku 1980'li yılların başında GSMH'nın sadece yüzde 22'si düzeyinde iken bu stok 1998 yılında yüzde 42.4'e, 1999 yılında ise yüzde 50.3'e yükselmiştir. 2000 yılında ise borç stoku GSMH'nın yüzde 52.3'ünü teşkil etmektedir. 2001 yılında ise bu oran en iyimser tahmin ile yüzde 78 düzeyinde gerçekleşecektir. Bankacılık sisteminin rehabilitasyonunun maliyeti de göz önüne alındığında ise bu oranın GSMH'nın yüzde 88 düzeyine ulaşması beklenmektedir.

Kamu kesimi borç stoku bir yandan aşırı derecede yükselirken bir yandan da bu borçların maliyetlerindeki aşırı artış kamunun asli fonksiyonlarını yapamaz hale getirmektedir. Kamu kesiminin faiz harcamaları 1985 yılında GSMH'nın sadece yüzde 13.5'i iken 2000 yılında bu oran yüzde 16'ya yükselmiştir. 1985 yılında vergi gelirlerinin sadece yüzde 17.6'sı faiz ödemelerine giderken 2000 yılında vergi gelirlerinin yüzde 77'si faiz ödemelerine gitmektedir. Görüleceği gibi bir yandan borç stoku artarken öte yandan faiz ödemeleri kamunun gerçek ve sürdürülebilir geliri olan vergi gelirlerinin büyük bir kısmını yutmaktadır. Burada sorun bu anlayışın sürdürülebilip sürdürülemeyeceği sorunudur. Bizim kişisel kanaatimiz bu politikaların sürdürülebilir olmadığıdır. Son yapılan IMF anlaşmasıyla sağlanan ve Sayın Derviş tarafından altı sürekli çizilen 15 milyar dolar civarındaki ek borç ise bu durumu değiştirmemekte, ancak nakit akımı konusunda nispi bir rahatlama sağlamaktadır.

Şu tespiti yinelemekte fayda var; kamu kesimi borç stoku sürdürülemez bir oranda artmaktadır ve kamu kesimi faiz ödemeleri kamunun katma değer üretecek alanlara yönlendirmesi gereken kaynakları kurutmaktadır. Ayrıca bu yapının sürdürülmesi, ekonominin dinamik kesimlerinden durağan kesimlerine kaynak aktarılmasına ve dolayısıyla gelir dağılımının ciddi bir biçimde bozulmasına neden olmaktadır. Bu yapı ile sağlıklı bir ekonomik büyüme politikaları geliştirmek imkansızdır.

VERGİ: Teorik olarak kamu kesiminin gereksinim duyduğu harcamaların büyük bölümünün vergiler yoluyla finanse edilmesi gerekmektedir. Vergi gelirleri açısından incelendiğinde Türkiye'de vergi oranlarının OECD ortalamalarına çok yakın olduğu görülecektir. Katma Değer Vergisi oranları da OECD ortalamasına yakındır. Fakat toplanan vergi oranlarının GSMH'ya oranı Türkiye'de yüzde 32.8 iken, EU ülkelerinde bu oran yüzde 44.5 ve OECD ülkelerinde ise yüzde 37 düzeyindedir. Öte yandan OECD ülkelerinde toplanan sosyal sigorta primleri GSMH'nın yüzde 10'u iken, Türkiye'de bu oran ancak yüzde 4 düzeyindedir. Buradan Türkiye'deki vergi yükünün büyük oranda küçük bir kesim tarafından üstlenildiği, kayıt dışı ekonominin ise boyutunun çok yüksek olduğu sonucu ortaya çıkar. Ekonomide tarımın payın yüzde 15 civarındadır. Üretim genellikle kayıt dışıdır ve bu sektörde çalışanların istihdama oranı ise yüzde 44 civarındadır. Bunlar, Türkiye'deki vergi tabanının ne kadar dar olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Son yıllarda uygulanan istikrar programlarının en önemli politika araçlarından birisi vergi gelirlerinin arttırılmasıdır. Vergi tabanının dar olması, kayıt dışı ekonominin büyüklüğü nedeniyle hükümetler vergi gelirlerini arttırmak için sadece vergi oranlarını yükseltmektedirler. Vergi oranlarının yükseltilmesi ekonomi üzerinde hem kaynakların verimsiz kullanımına, hem de ekonomik bozulma ve deformasyona neden olmaktadır. Aslında Türkiye'de yaşadığımız olgulardan birisi de budur. Kamu finansmanı için artırılan vergi oranları ya da çıkartılan yeni vergiler ekonomide kullanılabilir kaynakların azalmasına neden olmaktadır. Devlet sürdürülebilir büyüme için vergi oranlarını azaltması gerekirken üzerindeki borç baskısı nedeniyle bunun tam aksini yapmaktadır. Oysa yapılması gereken vergi oranlarında hemen bir azalmaya gitmek ve aynı zamanda vergi tabanını genişletici politikalar geliştirmektir.

Uygulama açısından bakılacak olursa vergi tabanının genişlemesinde öncelik sadece vergi denetlemelerini sıklaştırmak değil, daha çok vergi oranlarını azaltmak ve tarım kesimi istihdamını düşürmek olmalıdır.

Türkiye'de özelleştirme başlı başına bir sorun olmuştur. Özelleştirmenin temel amacı kamunun elinde bulunan tüm ekonomik faaliyetlerin özel sektöre devredilmesi suretiyle kamu gelirlerini arttırmak ve böylece kamu üzerindeki borç yükünü azaltmak biçiminde tanımlanmıştır. Her ne kadar bu anlayış kısır ve stratejik bir perspektiften yoksun bile olsa en azından kısa vadede kamu üzerindeki borç yükünü azaltması beklenirdi. Yurt içinde yeteri kadar sermaye birikimi olmadığı için ise özelleştirmelerin direk yabancı sermaye yatırımlarını artırması beklenirdi.

Türkiye'de gerçekleştirilen özelleştirme uygulamalarının maalesef bir iki tanesi dışında başarılı olmadığını söylemek zorundayız. Tüpraş'ın özelleştirilmesi, son GSM lisans devir ihalesi gibi uygulamalar hariç özelleştirmeden elde edilen gelirlerin toplamının özelleştirme giderlerini karşılayamadığı görülecektir.

Özelleştirmede yaşanan bu vahim durumun kökeninde ise Türkiye'nin kendi koşullarına uygun bir özelleştirme stratejisi olmaması yatmaktadır. Özelleştirme deyince akla; kamu mallarının yangından mal kaçırırcasına, ucuz fiyatlarla tanıdıklara peşkeş çekilmesi gelmektedir.

Unutulmamalı ki, özelleştirme sağlıklı ve sürekli bir gelir kaynağı değildir. Özelleştirmeden elde edilen gelir, müflis tüccarın elindeki malları haraç mezat satmasından elde ettiği gelirden farksızdır. Ancak düşülen çaresizliğin bir deklarasyonu olur. Oysa özelleştirme daha çok ve öncelikle verimsiz, katma değer üretemeyen kamu iktisadi kuruluşların tekrar katma değer üretir hale getirilmesi olarak algılansa özelleştirme stratejileri ve uygulamaları da ona göre şekillenirdi.

Özelleştirmede öncelik Türk işçisi ve yatırımcısının katma değer yaratma potansiyelini geliştirmek olsaydı, yabancı ortaklıklar bir sinerji yaratmanın aygıtları olarak görülseydi özelleştirmelerden elde edilecek toplam hasıla daha büyük olurdu. Yerlilik bilincinin olmaması, öncelikle kâr eden kuruluşların özelleştirilmesi, ne pahasına olursa olsun özelleştirmenin yapılması ve yine hangi kaygılarla yapılıyor olursa olsun TELEKOM özelleştirmesinin IMF ile yapılan anlaşmalarda pazarlık unsuru olarak kabul edilmesi özelleştirmenin ruhunu ve felsefesini derinden yaralamış, özelleştirmelere karşı yerli bir karşı duruşu başlatmıştır.

IMF reçetelerinin değişmez şartlarından birisi de kamu harcamalarının kısılmasıdır. Burada amaç faiz dışı fazla miktarını yüksek tutarak borç stokunu azaltmaktır. Şimdiye kadar 17. yapılan stand-by anlaşmalarına rağmen kamu harcamalarının GSMH'ya oranı her geçen yıl bir önceki yıla göre daha da artmıştır. Kamunun artık yatırım yapamaz halde olduğunu ve 2001 yılında faiz harcamalarının azalmayacağını düşünürsek, bu yıl kamu harcamalarında öngörülen kısıntının önemli bir kısmının personel harcamalarından yapılması gerektiği ortaya çıkacaktır. Sıkça tartışılan askeri ve savunma harcamalarındaki kısıntının ne oranda gerçekleştirilebileceği ise ayrı bir tartışma konusudur.

----------------- imza------------------

----------------- imza------------------