Cengiz Aytmatov romanları, hikayeleri, oyunları, anıları ve Türkçeye ilk kez kazandırılacak yeni kitaplarıyla artık Ketebe’de. 1958 yılında kaleme aldığı Cemile adlı hikayesinin Fransız şair Louis Aragon tarafından “en güzel aşk hikayesi” değerlendirilmesinin ardından Aytmatov’a uluslararası bir ün getirdi. Yazdığı eserler Türkçe dahil yüz elliyi aşkın dile çevirildi. Aytmatov’un büyüleyici bir tat bırakan yeni kitabı Masallar ve Efsaneler de özel baskısıyla okurla buluştu.
Dünyanın ünlü efsanelerini ve masallarını hiç merak eder misiniz? Ben olmadık zamanlarda yüzyıllar öncesinden bugüne aktarılan bu sözlü kültür türlerinin nasıl ve hangi nedenlerle ortaya çıktığını hep merak ederim. Yazının kullanımıyla birlikte anlatma esasına dayalı türler kâğıda dökülmeye; şiir, manzum hikâye ve oyun gibi yeni formlara uyarlanmaya başlandı. Uygulamada bu türlerin duygularımıza dokunan konuları, hikayeleri, kahramanları ve karakterleriyle hayal dünyamızı harekete geçiren dillerine, sembollerine, anlatımlarındaki kıvraklığa ve sürükleyiciliklere oldubitti bayılırım. İlk çıkışlarından binlerce yıl sonra bile olsa dünya edebiyatının önemli kaynaklarından efsanelerin, masalların ardındaki dil incelikleri, anlam oyunları, kültürel zenginlik ve süreklilikleri bakımından okuru hep yeni yolculuklara çağırır.
Cengiz Aytmatov artık bütün eserleri ve Türkçeye ilk kez kazandırılacak yeni kitaplarıyla Ketebe’de. 1958 yılında yazdığı Cemile’nin Fransız şair Louis Aragon tarafından “en güzel aşk hikayesi” değerlendirilmesi ona uluslararası bir ün getirdi. Eserler Türkçe dahil yüz elliyi aşkın dile çevrildi. Kült eserlerinden Cemile ve Selvi Boylum Al Yazmalım ile Çocukluğum/ Otobiyografik Anılar ayrı bir güzel, koleksiyonluk, özel edisyon kutulu baskılarıyla çıktı. Bunlara şimdi de Fatma Arıkan ve Serdar Arıkan’nın çevirisi, harika bir kapak tasarımı, büyüleyici anlatımı ve özel baskısıyla yeni kitabı Masallar ve Efsaneler katıldı.
Gerçek olan şu ki masallar ninnilerden sonra aile içi bir türdür. Bunu herkes kendi çocukluğundan çıkarabilir. Birçoğumuz annesinden, ninesinden, dedesinden ya da ailenin diğer bireylerinden masal dinler, masalı öğrenir. Kendisini o büyülü dünyada bulur. Masallar ve Efsaneler, Aytmatov’un babaannesi Ayımkan’dan dinlediği, çeşitli öykü, roman ve anılarından derlenen yedi masalla bir efsaneden oluşuyor.
Kitabın hazırlanış amacı ve hedef kitle belli: çocuklar ve gençler!
MASALLARDAN EFSANEYE
Peki, hangi masallar ve efsanelere mi yer verilmiş? Beyaz Gemi’den Parmak Çocuk ve Ana Geyik, Elveda Gülsarı’dan Karagul, Gün Olur Asra Bedel’den Mankurt, Dişi Kurdun Rüyaları’ndan Altı Kişi ve Yedincisi efsanesi ile babaannesinden dinlemekten büyük keyif aldığı Üç Yoksul Kız Kardeş, Çantalı Maymun ve Akbara masallarının yer aldığı görülüyor. Olağanüstü olaylar onun büyülü üslubuyla anlatıyor. Kitabı okuyup bitirince Aytmatov’un ilhamını nereden aldığını ve eserlerine neden serpiştirdiğini daha iyi anlıyoruz. Halk kültürü ve babaannesinden dinledikleri ona yeni masallar, efsaneler yazdırıyor.
Onun kahramanlarına büyücü cadı, beddua eden boz keçi, yardımsever maymun, kızı maymuna dönüştüren büyücü kadın, maymunların yardım ettiği çocuk, insan sesiyle konuşan tuhaf kuş, çilli topal acuze, Kırgızların manevi atası Manas ve Ana Geyik gibi birçok motif ve semboller eşlik ediyor. Kahramanlar hep hayvanlarla içli dışlı. Deve, kurt, keçi, köpek, eşek, geyik, maymun, aygır, boğa, koç, maral, tazı gibi ne çok hayvan geçiyor kitapta. Masallar ve efsanelerden anlıyoruz ki başlangıçtan bugüne insanların ilk zenginliğini hayvanlar oluşturuyor. Hayvanlara sadece besin kaynağı değil korkunun, gücün, türemenin ve koruyuculuğun sembolü olarak bakılıyor.
Bütün metinlerde kahramanların hepsi güçlü karakterler ortaya koyuyorlar. Daha ilk masalda Parmak Çocuk Çıpalak bu güce, kendisini koruyabilme güdüsüne sahip olarak karşımıza çıkıyor. Çıpalak adlı çocuk deveyle kurtla ilginç maceralar yaşıyor. İkinci masalın kahramanı genç, cesur ve avcı Karagul’un Boz Keçi Ana’yla kovalamacası içler acısı. Bu masal sanki had bilmezliğe, sınır tanımazlığa, söz dinlemezlere ve tüm yaban hayvanlarını/ canlıları yok eden Karagul’a ok gibi verilmiş bir cevap ve cezadır. Üç Yoksul Kız Kardeş Masalı’nda üvey annenin zalimliği, eşi kadar iradeli olamayan yaşlı babanın çaresizliği her zaman karşılaşılabilecek bir örnek. Çantalı Maymun’da Gabi adlı küçük kızın başından geçenler… Ana Geyik masalında Enesay Nehri dolaylarında yaşayan Kırgız boyunun mücadelesi ve Geyik Ana’nın soyunun yok ediliş anlatılıyor. Akbara, mitlerin ve sembollerin değeri bakımından Yada taşı efsanesine benziyor. Masalda Akbara’nın aşkına ve dişi kurda dönüşümüne yer veriliyor. Gün Olur Asra Bedel’ini okuyanlara “mankurt” motifi yabancı gelmeyecektir. Mankurt, değerlerinden koparılanlara verilen addır. Mankurtlaştırma (köleleştirme) denilen bu yöntemde Mankurt haline getirilmek istenenilenin önce başı kazınıyor, ardından başlarına ıslak bir deve derisi sarılarak elleri kolları bağlı güneşin altına bırakılıyorlar. Hiç hoş olmayan bir sınav ve kimliksizleştirme. Son olarak Dişi Kurdun Rüyaları’ndan alınan ve bir Gürcü efsanesi olan Altı Kişi ve Yedincisi anlatısında da 1917 Çarlık Rusya’sında yaşanan Ekim Devrimi sonrası Sovyetler Birliği’nin kuruluşu işleniyor. Efsane, ihanetin mutlaka bir bedelinin olacağı mesajını veriyor.
HER YAŞTAN OKURA
Bütün metinlerde yazarın kullandığı pek çok metafor ve semboller (arketip) eşliğinde masalları ve efsaneleri okumak ve yorumlamak ayrı bir öneme sahip. Metinlerde kullanılan dilin katmanları ve mitoloji birikimi kimliklerin inşasındaki yeri bakımından tartışılmaz. Netice olarak Aytmatov’un dil zenginliği ve inceliğinin, anadil sevgisiyle Kırgız kültürüne aidiyet duygusunun nereden kaynaklandığı daha iyi anlaşılıyor.
Masallar ve efsaneler her yaştan, her kesimden insanın merakla, heyecanla okuyacağı türden ama ben yine de genç kitle için Mariya Aytmatova’nın dileğiyle bağlamak istiyorum yazıyı:
“Ben sizlerin, Aytmatov’un kelamıyla büyümenizi ve edebiyatımızın bu hazinesiyle kendi manevi dünyanızı zenginleştirmenizi dilerim.”
