70'Lİ YILLARDAN 90'LARA BİR PROJEKSİYON Düşünce

"Siyasal İslam", "İslamcı Gençlik", "Geleneksel İslam yerine Radikal İslam" tanımlamalarının yapıldığı ve tartışıldığı 90'lı yılların ardından bugün, "Siyasal İslam bitti onun yerini dindar siyaset aldı" deniyor. Artık 'bitti' denilen ve 90'lı yıllar Türkiye'sinin tartışma gündemini oluşturan bu konuların temeli ilk olarak, 70'li yıllarda yayınlanan Düşünce dergisiyle atılır. 70'li yıllarda tevhidi ilkelerin sosyal, siyasi ve iktisadi açılımlarını yeni yeni keşfetmeye başlayan gençlerin bilgilerini ve düşüncelerini başkalarına da ulaştırma heyecanıyla kurulan Düşünce dergisi, İslami mesajın 'haraç düzeni'ne karşı ilk defa gündemleştirildiği bir kürsü işlevi görür. İslami kimliğin sağcı-solcu kimliklerden farklı, bağımsız ve özgün bir kimlik olduğunun ifade edildiği ilk yayın organı olur Düşünce dergisi. Dergi, İhvan-ı Müslimin'in, Cemaat-i İslami'nin, Hizbu't-Tahrir'in ve özellikle Seyyid Kutup'un diriltici ve sorgulayıcı İslam anlayışını kendi birikimsel ölçeğinde cem ederek ciddi ve sistematik bir şekilde Müslüman kamuoyuna duyurulmasında öncü rol oynar. Tevhidi bakış açısıyla yakın tarihi, ekonomik sorunları, dünya sistemini, emeryalist yayılmayı, ulusçuluğu, sistem içi çelişkileri irdeleyip pratik sorunları analiz ederek mesajı, yaşanan vakıa içinde sunabilme çabasının ilk örneğini geliştirir.

Aylık Haksöz dergisinin son sayısında, 70'li yılların ikinci yarısında İslami uyanışa bir başlangıç yapan Düşünce dergisini ele alan kapsamlı bir dosya yayınlandı. Hamza Türkmen'in hazırladığı ve "Türkiye'de İslami Uyanışa Verilen Hizmet: Düşünce Dergisi" başlığını taşıyan dosya, derginin amacını, işlevini, özlem ve çelişkilerini, Türkiye'ye ve dünyaya bakışını ele alıyor.

70'li yılların başında, tahkiki ve tevhidi bilinçlenme arayışındaki İslami kesimin üniversiteli gençleri Ankara'da Ercüment Özkan'ın faliyetleri ve Aylık dergi, İstanbul'da ise Risale-i Nur evleri; Hareket dergisi, Necip Fazıl ve Sezai Karakoç gibi 'üstat'ların sohbetlerinde buluşuyordu. Gündemdeki tartışmaları uzaktan takip eden Milli Mücadeleciler, İskenderpaşa Dergâhı'na mensup gençler ve yeni yeni örgütlenmeye başlayan Akıncılar ise bu gençlere karşı önyargılı ve tepkisel bir tutum içine giriyorlardı. Tartışmalar mezhepçi-taklitçi/gelenekçi tutuma karşı "Kur'an'ı ve Sünnet"i öncelemek, sağcı, milliyetçi, devletçi sıfatlara karşı da sadece "Müslüman" kimliğini kuşanmak şeklinde tezahür ediyordu. Tartışmalar kopuşları ve saflaşmaları doğurdu. 1975 yılından itibaren susturuldukları, örselendikleri ortamlardan kopan gençlerden 30-40 kişilik önemli bir kısmı, harçlıkları, bursları ve emekleriyle bir teşekkül oluşturmaya çalışırlar. Daha sonra Düşünce Yayınları'na dönüşecek olan; Beyazıt'ın arka sokaklarından birinde tuttulan bir han odasında, Nisan'76'da ortaboy, 64 sayfa olarak Düşünce dergisinin ilk sayısını çıkarırlar. Derginin tanıtım yazısında şöyle denir; "Bu dergi uzun zamandır özlemi duyulan kollektif bir çalışmanın ürünüdür. Vermek istediğimiz mesaj; İslam'dır. En büyük amacımız, Kur'an ve sünnete ters düşmemek, bunalımlı çağa, emperyalizme ve çağdaş zulüm düzenlerine karşı vahy adına mutlak doğru ve gerçekleri savunarak baş kaldırmaktır." 80 öncesi İslami gelişimin öncüsü olan dergiyi doğuran ve yaşatanlar, bugün herkesin bildiği Ali Bulaç, Hüseyin Besli, İsmet Özel, Ali Kemal Temizer, Ahmet Kuru, Beşir Eryarsoy, Ömer Özbay, Mehmet Bekar gibi önemli isimlerdi.

Türkiye'deki toplumsal yapıya, İslami kitlelerin konumuna yönelik olarak ilk ciddi tespitlerin yapıldığı Düşünce dergisi, iki buçuk yıl süren yayın hayatı boyunca, devletten çok geleneksel cemaat statüsünden rahatsızlık duymuş ve tevhidi kimlik arayışı içine girmişti. Dergi dışından gelen ihbarlar, ithamlar ve ambargolarla karşılaşan dergi kadrosu, soruşturmacı ve uyarı tavrından geri adım atmamıştı. Osmanlı ilim hazineleri yerine çevirilerle gelen kökü dışarda bir arayışın yanlışlığını vurgulayan Ali Nar'a, derginin düşünce yazarlarını tarihî birikimsizlikle itham eden Mustafa Kutlu'ya ve Kur'an-i kavramların akidevi ve siyasi boyutlarıyla ilgili olarak geliştirilen düşüncelere dışardan yöneltilen eleştirelere ve dergi yazarlarının bazı kelimeleri kullanışlarındaki dikkatsizliğe hep, bu konulara ilgisi ve yatkınlığı bilinen Hüseyin Besli cevap veriyor, tartışmaların ana eksenini çiziyordu. Cemaatleşme, sistem içi ilişkiler, MSP ve entellektüalizmin de tartışıldığı dergide, resmî ideoloji ve o dönemlerde yükseliş gösteren sosyalist söylemin İslam'ı bir 'inanç sistemi' olarak gören/gösteren tavrına karşı İslam'ın aynı zamanda bir dünya görüşü, ideoloji olduğunu savunulur. Bu savunu, 70'li yılların Müslümanlarının kimliklerini sağcı, mukaddesatçı, ulusçu gibi sıfatlardan arındırmalarına katkıda bulunur. Düşünce dergisinin bağımsız bir İslami kimliğe yöneltme noktasında en etkili olduğu sosyal kesim gençler olur. O dönemin üniversitelerine hakim olan tartışma ve çatışma ortamına bakışı net olan derginin yaklaşımını Ali Bulaç kaleme alır; "Bizim için üniversitede, fakültenin herhangi bir anfisini işgal etmek özlenen bir eylem değildir. Biz ileri İslam toplumunun temelleri ile uğraşırken beyinlerde ve gönüllerde eylem yaparak insan düşüncelerini işgal etmeliyiz. Bu, korkaklık, ödleklik, pısırıklık ve pasifizm değildir. Elbette uluslararası emperyalizme, insanı saptıran, bozan, değiştiren ve fıtratından uzaklaştıran doktrinlere karşı kavga vereceğiz. Ama, vahyle yani bilgiyle, sabırla ve çileyle."

1976 yılının Nisan ayında yayına başlayan Düşünce dergisi, yayın hayatına 1978'e dek aralıksız devam etti. 78-79 arasında bir yıl ara veren Düşünce, 1979 Haziran'ından itibaren İran devrimini, Filistin sorununu ve Afganistan direnişini ele alan altı sayı daha çıkarttıktan sonra yayın hayatına son verdi. Yayınlandığı dönem içinde ve sonrasında Düşünce dergisi, tüm yeniliğine ve bir anlamda acemiliğine rağmen önemli bir misyon yüklenmiş, içinden doğduğu çevrelerde ciddi etkileşimler yaratarak, uyarıcı ve bilinçlendirici bir işlev görmüştü. Dergi sayesinde İslamcı kesim, 'sağ' kavramından arınmış, rejim ve Türk aydınları için başlı başına yeni bir ideolojik grubu ifade eder olmuştur.

Haksöz dergisinin son sayısında Düşünce dergisinin, "kendini adeta iktidarı devralıcı bir başarıya endekslediğini ancak, aceleciğiliği ve birikimsizliği nedeniyle durumunu sorgulamayıp, zaaflarının farkına varmadığını" belirten Hamza Türkmen, derginin yayın hayatı boyunca yaptıklarını ve yapmadıklarını/yapamadıklarını ve tarihsel önemine özellikle vurgu yaparak tartışmanın bugün geldiği noktaya 70'li yıllardaki konjonktürden hareketle yeniden bakmamızı sağlıyor.