İlk dönem mushaflarından kayıp yapraklara: Kur'an'ın izleri İstanbul'da

Kur'an-ı Kerim'in asırlar önce elle yazılan nüshaları, kutsal kitabımızın yazılı tarihine ve İslam medeniyetinin zengin ilim ve sanat birikimine ışık tutuyor. Bu kıymetli mirası araştırmak, henüz yeterince incelenmemiş nüshaları bilim dünyasına tanıtmak ve tarihî mushafların korunmasına katkı sağlamak amacıyla İstanbul'da bir sempozyum düzenliyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı (TÜYEK) Yazma Mushaflar Dairesi Başkanlığı tarafından düzenlenen Uluslararası Yazma Mushaflar Sempozyumu, bugün Atatürk Kültür Merkezi'nde (AKM) başladı.

Açılışa İstanbul Valisi Davut Gül, Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı ve Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanı Coşkun Yılmaz ile İstanbul İl Kültür ve Turizm Müdürü Hüseyin Keskin katıldı. 11-13 Kasım arasında sürecek sempozyumda, 21 ülkeden 155 uzman ve araştırmacı yazma mushaflara ilişkin çalışmalarını bilim dünyasıyla paylaşacak.

“İstanbul, en eski mushafların emanet edildiği şehir”

Açılışta konuşan Kültür ve Turizm Bakan Yardımcısı ve TÜYEK Başkanı Coşkun Yılmaz, İstanbul'un tarihî mushaf koleksiyonları bakımından dünyadaki önemli merkezlerden biri olduğunu vurguladı. Şehirde muhafaza edilen erken dönem Kur'an nüshalarına ve bu eserler üzerine gerçekleştirilen yayın çalışmalarına dikkat çeken Yılmaz, İstanbul'un mushaf tarihi araştırmalarındaki yerinin daha fazla öne çıkarılması gerektiğini belirtti.

Yılmaz, “İstanbul, Mesahif-i Kadime'nin emanet edildiği şehirdir” diyerek, şehrin en eski mushaflarla kurduğu tarihî bağı anlattı.

İstanbul'da yalnızca tarihî mushafların korunmadığını, aynı zamanda bu eserlerin bilimsel yayınlarla araştırmacıların erişimine sunulduğunu da ifade eden Yılmaz, “İstanbul bundan sonra anılırken en eski tarihli mushafların yayınlandığı şehir olarak da anılmalıdır” dedi.

Mushaf araştırmalarında yeni dönem

Türkiye'de ve İslam dünyasında mushaf tarihi üzerine yürütülen çalışmaların henüz istenilen seviyeye ulaşmadığını dile getiren Yılmaz, bu alandaki araştırmaların geliştirilmesi gerektiğine işaret etti.

Özellikle yazma mushafların bilimsel yöntemlerle incelenmesi, tarihlendirilmesi ve sanat tarihi bakımından değerlendirilmesinde önemli eksiklikler bulunduğunu belirten Yılmaz, TÜYEK bünyesinde kurulan Yazma Mushaflar Dairesi Başkanlığı ile bu alanda yeni bir çalışma döneminin başladığını söyledi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın imzaladığı kararnameyle 27 Mart 2025'te kurulan daire başkanlığının, mushaf araştırmaları için uzman kadrolar ve bilimsel altyapı oluşturmaya başladığını aktaran Yılmaz, kurumun üniversiteler ve araştırmacılarla iş birliği içinde uluslararası bir araştırma merkezi olmasını hedeflediklerini ifade etti.

Yılmaz, bu kapsamda Osmanlı sultanlarının vakfettiği mushafları konu alan sergi ve yayın çalışmalarının yanı sıra sancak mushaflarına yönelik özel bir sergi düzenlediklerini ve kitabını hazırladıklarını da anlattı.

Vali Gül: İstanbul'a yakışan bir etkinlik

İstanbul Valisi Davut Gül de sempozyumun İstanbul'da düzenlenmesinden duyduğu memnuniyeti dile getirdi. İslam'ın evrensel niteliği ile İstanbul'un farklı medeniyetlere ev sahipliği yapan dünya şehri kimliğinin bu buluşmaya ayrı bir anlam kattığını belirten Gül, “İstanbul'umuza bu etkinlik gerçekten çok yakışıyor” ifadelerini kullandı.

Tarihî mushafların tespit edilmesi ve korunmasının yanı sıra geleneksel mushaf yazımını sürdüren sanatçıların desteklenmesinin de önemli olduğunu vurgulayan Gül, sempozyumun bu alanda çalışan araştırmacı ve sanatkârlara katkı sağlayacağını söyledi.

Bin 300 yıllık olduğu düşünülen mushaf araştırılacak

Sempozyumda sunulacak dikkat çekici bildirilerden biri, İzmir'in Tire ilçesindeki Necip Paşa Kütüphanesi'nde muhafaza edilen tarihî bir mushaf üzerine olacak.

Üzerindeki istinsah kaydında hicrî 99 (miladi 717-718) yılına işaret edilen nüsha, İslam'ın erken dönem mushaf geleneğinin anlaşılması bakımından önem taşıyor. 1948 yılında sergilenmek üzere İstanbul'a götürülen ve 14 Mayıs 2026'da yeniden Tire'deki kütüphanesine teslim edilen eser, yazı özellikleri ve sonradan yapılmış olabilecek müdahaleler bakımından ele alınacak.

Araştırmacılar, üzerindeki tarih kaydının bilimsel incelemelerle ne ölçüde desteklenebileceğini ve mushafın gerçekte hangi döneme ait olduğunu değerlendirecek.

720 yıllık Kur'an'ın üç yaprağı tespit edildi

Bir diğer önemli araştırma ise 1306 yılında Merînî Sultanı Ebû Ya‘kūb Yûsuf için hazırlanan tarihî mushafla ilgili.

İlk ve son ciltleri Almanya'daki Bavyera Devlet Kütüphanesi'nde bulunan mushafın Fas'taki özel bir koleksiyonda tespit edilen üç yaprağı, Katar Üniversitesi'nden Prof. Dr. Abdallah el-Khatib'in bildirisine konu olacak.

Zümer, Şûrâ ve Zuhruf surelerinden bölümler içeren yaprakların, 12 ciltlik mushaf takımının onuncu cildine ait olduğu değerlendiriliyor. Araştırma, farklı koleksiyonlarda bulunan parçaların bir araya getirilmesiyle tarihî bir mushafın özgün yapısının nasıl anlaşılabileceğini ortaya koyması bakımından önem taşıyor.

Medine'den İstanbul'a getirilen 109 mushaf da gündemde

Sempozyumda, Birinci Dünya Savaşı sırasında Fahreddin Paşa'nın Medine'den İstanbul'a naklettiği tarihî eserler arasında bulunan mushaflar da ele alınacak.

Günümüzde Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nin Medine Kitaplığı koleksiyonunda muhafaza edilen 109 mushafın tarihî kayıtları, vakıf mühürleri, hat ve tezhip özellikleri araştırmacılar tarafından değerlendirilecek.

Bunların yanı sıra yazma mushaflarda sahtecilik ve hırsızlık vakalarının bilimsel yöntemlerle tespit edilmesi, mürekkep ve kâğıt analizleri, hat sanatı, dijitalleştirme, restorasyon ve konservasyon çalışmaları da sempozyumun gündeminde yer alacak.

Bilimsel oturumlar Rami Kütüphanesi'nde devam edecek

Üç gün sürecek sempozyumun açılışı 11 Kasım'da Atatürk Kültür Merkezi'nde gerçekleştirildi. Bilimsel oturumlar ise 12 ve 13 Kasım tarihlerinde İstanbul'daki Rami Kütüphanesi'nde devam edecek.

Türkçe, Arapça ve İngilizce bildirilerin sunulacağı program, 13 Kasım'da gerçekleştirilecek değerlendirme oturumuyla sona erecek.

Sempozyumda paylaşılan araştırmaların, tarihî mushafların bilimsel olarak tanıtılmasına, korunmasına ve İslam medeniyetinin yazılı mirasının gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlaması hedefleniyor.

Sempozyum 12 ve 13 Kasım'da Rami Kütüphanesi'nde devam edecek

Uluslararası Yazma Mushaflar Sempozyumu'nun bilimsel oturumları, 12 Kasım Perşembe ve 13 Kasım Cuma günleri Rami Kütüphanesi'nde gerçekleştirilecek. Her iki gün de saat 09.30'da başlayacak oturumlar, kütüphanenin 171, 172, 173 ve 176 numaralı salonlarında düzenlenecek.

Programda erken dönem Kur'an-ı Kerim nüshaları, kayıp mushaf yaprakları, Osmanlı döneminden günümüze ulaşan eserler, hat ve tezhip sanatı, tarihî mushafların korunması ve bilimsel inceleme yöntemleri üzerine bildiriler sunulacak. Dünyanın farklı ülkelerinden araştırmacılar, kendi çalışmalarından elde ettikleri bulguları katılımcılarla paylaşacak.

Üç günlük sempozyum, 13 Kasım Cuma günü 16.00'da Rami Kütüphanesi'nin 172 numaralı salonundaki değerlendirme oturumuyla sona erecek.

Hayat

Oyuncu Feyyaz Şerifoğlu salonu şaşırttı: Selamun aleyküm diye selamladı

Hayat+

Türk dizilerinde bütçe krizi: Diziler parasızlıktan mı yayınlanmıyor?

Hayat

İslam dünyasının birliği İstanbul’da masaya yatırılıyor

Hayat

Türkiye ile Suriye'nin kültürel bağları için yeni adım: Şam'da ortak yaz okulu ve dijital arşiv