Bir devrin anatomisi

Osmanlı Devleti için on dokuzuncu yüzyıl ne tür bir siyasi yoğunluk içermekteyse cumhuriyet sonrasında tek parti yönetiminin iktidarı Demokrat Parti'ye terk etmek zorunda kaldığı dönem de aynı derecede bir siyasi yoğunluk içermektedir. Bu döneme her defasında geri dönüleceği bilinen ve hissedilen bir husustur. Bu sebeple Dr. Şerif Demir'in Türk Siyasi Tarihinde Adnan Menderes isimli kitabını, bir dönemi tüm ayrıntılarıyla takip edebilmek adına özel bir dikkatle okumak gerek.

Keyfiyetin, kanun tanımazlığın, elitizmin ellerinde devletle bütünleşmiş bir görünüm sunan tek parti yönetimi, bir denge partisi olarak düşlediği Demokrat Parti'nin dört yıllık muhalefetinin sonucunda iktidardan uzaklaşmak zorunda kalır. Dışarıda ve içeride çok partili hayata geçişi zorlayan yığınla sebep, tek parti yönetimini buna razı olmak zorunda bırakmış görünüyor. Demokrat Parti'nin ezici bir çoğunlukla iktidarı tek parti yönetiminden devralmasında, bilindiği, görüldüğü ve yaşandığı kadarıyla tek parti yönetiminin keyfi ve zalimane uygulamalarının etkisi büyük olmuştur. Özellikle taşra, merkezin entrikalarından uzak ve sadece yaşadığının şahidi olan halk, verdiği bu tepkinin pekâlâ farkında ve bilincindedir. Hatta Adnan Menderes'in şahsına yönelik bir takım eleştirilerde Menderes ve Demokrat Parti arasında ayrım yapılmakta, halkın bir ideal olan Demokrat Parti'ye oy verdiği hususu muhaliflerce de dile getirilmektedir.

Demokrat Parti iktidarı ile CHP muhalefeti arasında gerginliklerin yanısıra kimi vakitler kısa süreli de olsa uzlaşıların, sükûnet dönemlerinin yaşandığı görülüyor. Ne var ki iktidarın uzlaşmaya yönelik eğilimi muhalefet tarafından neredeyse hiç kabul görmezken muhalefetin uzlaşmaya yönelik talep ve eğilimi iktidar tarafından hep olumlu karşılanagelmiştir. Bu durumun ima ettiği şey, ülkenin sahibi olmak ya da olamamak ile ilgili. Kendini hep merkezde görmüş olmanın verdiği güven ve rahatlık ile CHP, dilediğinde oyuna katılan dilediğinde ise oyundan çıkan bir tavır içinde ilerliyor. Menderes'in CHP'nin entrikalarına karşı kimi vakit sert uygulamalara girişiyor olmasını tetikleyen bir durum bu.

Adnan Menderes'in belirgin özelliklerinden birisi olarak göze çarpan, kendisini ülkenin sahibi ve haklı lideri konumunda gören elitist zihniyete karşı iktidarı döneminde verdiği mücadeleden hiç taviz vermemiş olmasıdır. Bir bakıma göze göz dişe diş biçiminde seyreden iktidar - muhalefet ilişkisi bu biçimiyle DP'nin son yıllarına kadar sürdürülür. Diğer taraftan elitist zihniyete karşı cumhuriyet tarihinde iktidarı döneminde 'muktedir' bir hükümet imajını kuvvetle veren tek yönetimin Menderes yönetimi olduğu rahatlıkla söylenebilir. Basınla, yargı ve orduyla ilişkilerinde kendisine ve hükümetine yönelik her tehdidin üzerine pervasızca yürüyen Menderes'in bu tavrında etkili olan hususun onun karakter ve kişililiği olduğu görülebilmektedir.

Yakın bir devri ilk defa bu denli detaylı işleyen bir çalışma olarak karşımıza çıkan Türk Siyasi Tarihinde Adnan Menderes isimli kitap, Türkiye'de demokratik geleneği anlamak için okunması elzem bir çalışma.