Bir devrin aynası

Peyami Safa'yı çoğu kişi romanlarından/romanlarıyla tanır. O, fikirleriyle, sanatıyla, roman ve makaleleriyle Türk edebiyat, fikir ve sanat hayatının meşalelerinden biri. Bitip tükenmez bir enerjiyle yazmış, birçok alanla ilgilenmiştir. Peyami Safa, son dönem Türk aydınları içinde belki de en çalkantılı yaşama sahip kalem işçisi. Doğumunun 100. yılında en güzel ve son hediye Beşir Ayvazoğlu'ndan geldi: 'Peyami' kitabı. Beşir Ayvazoğlu ile "Peyami" etrafında sohbet ettik.

Peyami Safa bir dönemi çok iyi temsil ettiği için onun yaşamını yazma gereği duydum. Onu tanımak o dönemi tanımak demektir. Ben kitabı daha akıcı ve okunabilirliği yüksek hale getirmeye çalıştım. "Peyami" biyografiden çok monografik bir eser. Peyami Safa'yı anlayabilmek için yaşadığı dönemi de çok iyi bilmek lâzım. Fakat ben Peyami Safa'yı yazmak için yola çıktım. Peyami Safa'nın yazmış olduğu birçok gazetede yazılarını inceledim. Kitap bu yönüyle basın tarihine de bir katkıdır. Basın kavgalarının yer aldığı bir kitaptır. Peyami Safa'nın sol ile kavgası geniş olarak incelenmiştir, ama, Necip Fazıl ile de iki kavgası vardır, bu pek bilinmez ve konuşulmaz.

Bu kitapta Peyami Safa'yı tüm ayrıntılarıyla ve tarafsız (nötr) olarak ele aldım. Şimdiye kadar Peyami Safa'yı bu şekilde inceleyen olmadı; bu açıdan bir ilk kitaptır. Ne düşman ne dost; onu ilk defa tanıyan bir insan olarak, hataları ve doğrularıyla bir insan ortaya çıksın istedim. Peyami Safa'nın yaşamında bana cazip gelen yönlerinden biri de zaman zaman çizdiği zig-zaglardır.

Tek geçim kaynağı yazmak olduğundan, altmış iki yıllık ömrünün kırk beş yılında –neredeyse on beş yaşından beri– hiç ara vermeden yazmıştır. Bazen aynı gazetede üç değişik isimle yazmıştır. Edebî romanlarının dışında Server Bedii ismiyle polisiye romanlar ve başka isimlerle de kitaplar, makaleler yazmıştır. Eğer geçinme problemi olmasaydı, edebî romanlarına daha ağırlık verebilirdi. Hayatının belli bir döneminden sonra Türk sağının belli başlı tüm argümanlarını veren adamdır. 1950'lerden itibaren Peyami Safa belirli bir safta mücadele eden bir kavga adamıdır. Onun milliyetçilik fikri –bir ara değişse– de hep devam etmiştir.

Hastalıklarla boğuştuğu için tıbba merak sarmış; kendi hastalıklarını anlamaya çalışırken geniş bir tıp bilgisine sahip olmuş. Merhum Ayhan Songar derdi ki: "Bir tek mesleğin amatörlüğü olmaz o da tıp. Peyami Safa bu alanda gerçek bir amatördü. Tıp konusunda ona karşı konuşmaktan korkardım."

Önceki dönemlerde belli ölçüde bir kişi bütün bilgileri biliyor ve içselleştirebiliyordu. Bugün o klasik manasında kültürlü adam hemen hemen yok gibi. Tümüyle olmasa da çok şey bilen, ayaklı kütüphane denilen insanlar bugün de var, Peyami Safa gibi adamlar bunlar. Yaşamları boyunca okuyup yazmaktadırlar. Bir de bahsettiğimiz değişme dönemi sancılarını düşünün; bütün aydınlar yaşadığımız o problemlere cevap arıyorlar, çözüm üretiyorlar. Peyami Safa o kadar aç bir dönemde yaşıyor ki, her alana saldırıyor, merak ediyor, öğrenmeye çalışıyor. Psikolojiye, sosyolojiye, edebiyata, tıbba, estetiğe... Peyami Safa, yazmak için okuyor, okuduklarını toplumla paylaşıyor, bunları yazarken aynı zamanda kendi malı haline getirdiği için "kültürlü adam" tanımının tam içine giren çok yönlü, farklı bir yazar, bir aydındır. Onu bütünüyle tanımak, kuşatmak imkânsızdır.

Elbette, böyle bir kurum çoğu önemli kişi için gerekli. Türkiye'de sadece Yahya Kemal Enstitüsü var.