Edebiyata yeni ufuk

Bugün 1 Kasım: Türk şiiri'nin en 'kök'lü şairlerinden olan Yahya Kemal'i, ölümünün 41. yıl dönümünde rahmet ve minnet duygularıyla anıyoruz. Şair, yazar, düşünce adamı Yahya Kemal için her hâlde şu tespit oldukça manidardır: Yahya Kemal, "yitirdikten sonra bulduğumuz"dur! Sözü edilen 'yitirme'nin, özellikle 1980'lere kadar kimi çevreler için çok daha yoğun olduğunu ve dolayısıyla onları koyu bir karanlığa mahkûm ettiğini kaydetmekte yarar var. Modern Türk şiiri'nin ilk öncülerinden olan şairin adını bile anmaktan kaçınan çevrelerin, o sârî hastalık mağduru olduğu unutulmamalı ayrıca: Bir şaire ve şiirine 'ideolojik takıntılar'ın sarhoşluğuyla bakmak/yaklaşmak!.. Asıl adı Mehmed Agâh olan Yahya Kemal Beyatlı, 2 Aralık 1884'de Üsküp'te doğdu. Osmanlı/İslâm medeniyeti'nin sembolleşen merkezlerini içine alan Balkan coğrafyası, Yahya Kemal'in tarih bilinci zenginleştikçe, daima, mâzîye dönük hissiyatında önemli bir yer tuttu; kaybedilen toprakların özlemi, yakıcılığı onun şiirinde dile geldi.

Genç Beyatlı Selânik İdadîsi'nde Esrar mahlasıyla şiirler söyledi ve tahsilinin devamı için geldiği İstanbul'da (1902) Edebiyat-ı Cedîde şairlerini tanıdı; o tarzda kaleme aldıklarını, Mehmet Agâh imzasıyla yayımladı. O süre içinde, çeşitli meclislerde mûsıkî kültürünü geliştirdi.

Yahya Kemal'in 1903 yılında, henüz 19 yaşında iken Paris'e "firar" ettiğini görüyoruz. Orada, din duygusunu reddeden sosyalist akımların etkisiyle çeşitli nümayişlere katılan şair, bu ilk döneminde hayli hareketli günler yaşadı. Bu arada Servet-i Fünun şiiri'nden uzaklaştı ve en önemlisi de Albert Sorel'in öğrencisi olmakla derin bir tarih bilincinin sahibi oldu, Jön Türk hareketinden soğudu. Osmanlı dönemini derinlemesine kavrama çabası içine girdi.

1903-1912 yıllarını Batı'da geçiren Yahya Kemal için, bu yıllar, özellikle Fransız şairlerini tanıdığı, Batı şiirinin zirve isimlerini okuyup sindirdiği ve Türkçe'nin şiirine 'yeni bir ses katmak' fikrini edindiği yıllar olması bakımından ilginçtir. Mallarmè etkisiyle, şiiri "mûsikîden başka türlü bir mûsikî" şeklinde tanımlaması; Verlaine etkisiyle de, Fransa'da Şark Dilleri Okulu'na devam ederek Arapça ve Farsça'sını ilerletmesi ve divan şiirine vâkıf olarak klâsik verimlere nüfûz etmesi de.. Örneğin Heredia'nın şiiri üzerine kafa yorması, ona, eski şiirimizin güzelliklerini ve halis sesi yanı sıra, yeni bir dil, yeni bir Türkçe (beyaz dil) için kapılar açıyordu. Eski şiirimizi yepyeni bir anlayışla kavradı ve modern bir şiirin açılımlarını gerçekleştirirken poetik bakışını şöyle özetledi: "Şiirde ses (aşkın boyutlu) ve nefes iki önemli unsurdur." Yahya Kemal yurda döndükten sonra çeşitli kurumlarda hocalık etti; bu arada Millî Mücadele'yi destekledi. Mebusluk, yurt dışında elçilik görevlerinde bulundu. Bağırsaklarındaki kanamadan şikâyetçi olan Yahya Kemal Beyatlı, uzun tedavilerden sonra, pek iyileşemeden 1958 yılında İstanbul'da vefat etti. Rumelihisarı'nda medfundur.

Yahya Kemal şiirinde ahenk ve dil mûsikîsinin varlığı önemli bir yer tutar. Kendisi 'terennüm edilen' bir şiirden yana oldu. Yahya Kemal'e bir 'sentez' şairi olarak da bakılabilir: Dilde, söyleyişte 'modern'; hâlet-i rûhiye bakımından 'geleneksel olan'dan yanadır. O modern bir şair olarak, tarih/medeniyet/toplum bağlamında bir 'hâfıza tazeleme/yenileme' cehdi içinde bulunmuş; "Eski şiirin rüzgârıyle", Ok şiiri dışında kalan çalışmalarını aruzla ortaya koymuştur.