'Görmekten kaçınıyoruz'

Mimarlık fakültesinde öğrenciyken kısa filmle başladım sinemayla uğraşmaya. Sinemaya ne kadar yatkın olduğumu keşfettiğim andan itibaren hayatımın ayrılmaz bir parçası oldu. Çok yoğun olarak fotoğraf da çekiyordum, sürekli hikâye yazıyordum. Derken bunlar bir şekilde bana görsellikteki derinliğe ulaşabileceğimi hissettirdi ve böyle bir yolculuğa çıktım. Dört kısa film, iki uzun film oldu. Ne anlatıyorsanız anlatın, ne kadar sürede anlatırsanız anlatın, anlatacağınızı bilmek, hissetmek zorundasınız. Bunun zamanla ilişkisi pek yok. Söyleyeceğinize inanmanız, inanmanın da ötesinde hissetmeniz herhalde sizi sürekli onu yapmak için azmettiren şey.

Eski eşim Tayfun Birsel'in bana gösterdiği bir gazete haberinden başladı. İlk hikâyesini onunla oluşturmaya çalıştık ama sonra yollarımız ayrıldı. Haberin bende yaratmış olduğu etki, zamanla senaryoyu geliştirirken yapmak istediğim filmle ilişkili aldığım yol, inanılmaz bir maceraya sürükledi beni. Çok yoğun bir araştırma ve insanı yeniden tanıma, kendi kendimi de keşfetme dönemi yaşadım. Hiçbir zaman anlattığım konuya karşı uzak, duyarsız değildim. Ama birebir insanla muhatap olmaya başladığınızda bir daha bir daha dinlemeye, hissetmeye bütün olan bitenin girdisini çıktısını insanların zaafları, üzüntüleri, istekleri, arzuları ile birlikte öğrenmeye başladığınızda bir şeyi kotarmaya, olgunlaştırmaya da başlıyorsunuz.

İlk yaptığım kısa filmlerim bu film gibi birebir kendimden de yola çıktığım, gözlemlediğim, tanık olduğum, düşündüğüm, tartıştığım konulardı. İz'de hikâye olarak daha soyut bir anlatımın içine girmişken bu filmin içine girdiğimde oluşturmaya başladığım araştırma beni kaçınılmaz bir şekilde yeniden insanın içine, kısa filmlerimi yaptığım döneme doğru attı. İyi ki de attı. Yeniden yapmak istediğim sinemanın bu olduğunu keşfettim. Bundan sonra da bunun değişeceğini zannetmiyorum. Çünkü gerçekten çok huzurlu hissediyorum. İnanılmaz haz aldım, insanlara çok içerden dokunurken, hissederken, onları anlatırken çok da sızı duydum aynı zamanda.

Bu tür sinemaların geldiği ülkeler Asya ülkelerinden, İran'dan, Japon sinemasından, Tacikistan, Kırgızistan, Gürcistan, Çekoslavakya, Slovakya gibi onlar da sıkıntısı, sızısı olan ülkeler. Yerleşmeye, oturmaya, kendi kimliklerini aramaya, bulmaya çalışan, soran, sorgulayan, dinamizmi yoğun, acısı, sıkıntısı da yoğun olan ülkeler.. Hep söylenecek bir söz var ama onu insanla birlikte yakalayıp da söyledikleri anda bu ülkelerden gelen filmler bir şeyler yapabiliyor. Hepimizin ilgisini çekiyor tabi.

Başka bir sürü şeyle de karşılaştırıldı nedense. Dünyada da, bizde de referans verme ihtiyacı duyarız. Angelapulos'la, Kiarostami'yle, Ken Loach'la benzetmeler yapılıyor. Belki izleyicinin de belli bir referansla sinemaya gitmesini sağlamak isteğiyle yapıyor bunu bizdeki eleştirmenler. Bir şeyi unutmamak lazım ama, ben kendim gibi olmaya çalışıyorum her zaman. Kendi sözümü, kendi yolumla, yordamımla anlatmaya çalışıyorum. Bizi etkileyen şeyleri, hayatın kendisi olmak üzere edebiyattan tutun, sinemaya şiire, hikâyeye, müziğe ve resme kadar bunları bir şekilde süzüyorsunuz ve kendinizi oluşturuyorsunuz. Bir şeylerin izleri vardır mutlaka, olmaması mümkün değil.

Filmin estetik olarak görkemi karelerinin sahiciliğinden, güneşin, ışığın sahiciliğinden geliyor. Aslında müdahale edilmemiş, doğal olanı, doğal ışığı, gerçek mekanı, gerçek insanı yakalama estetiği üzerine kurulmuş, böyle bir dilin ürünü... İnce ince tasarlanmış, matematiği yapılmış olan tek şey filmin içinde bu. Gerçek insanı, gerçek mekanda gerçek doğal ışıkta, o andaki akışla yakalayabilmek... Bunu görkem yaratmak, tuzak gibi anlamak, bunu benim algılayabilmem mümkün değil. Bunu bu türlü anlayabilene de başka yerlerde rastlamadım.

Film herşeyden önce bir evrensel dile sahip. Yerel olanı, burada olan biteni dile getirmek zorundasınız. Türkiye'de çok ağır bir şekilde yaşanıyor ama dünyada da yaşanıyor böyle bir sistem. Birinin diğerinden farklı olduğu bilindiği, hissedildiği anda sıkıntı çekmesi, otoritenin böyle bir sistemi yaratmış olması, insanların da bunu yaratmış olması gerçektir. Eğer kendi içimizde olanı, yerel olanı olduğu gibi çok içerden, çok gerçek olarak anlatabilirseniz insan faktörünü hiç unutmadan, evrensel bir dile ulaşma şansınız da var her zaman. Bunu yapabildiğiniz zaman buna benzer olanı yaşayan dünyanın her yerinde bir başka insana rastlayabilirsiniz. Cezayirli bir gencin Paris'in bir banliyösünde başına geleni Diyarbakırlı çocuğun başına gelenden ayırtedemeyecek hale gelebilirsiniz. Ayrımcılık böyle bir şey. Bu film de zaten bu yüzden dünyanın her yerinde çok yoğun olarak kabul gördü.

Japonya'dan tutun İran'a, diğer başka uzakdoğu ve Asya ülkelerinden Avrupa ve gösterildiği bütün ülkelerde farkettim ki, bu ülkelerden bazıları bizden daha şanslı. Hiç değilse kendi kendilerini biraz daha eleştirebilme cesaretine sahipler. Öbür taraftan Türkiye'ye baktığımda sağduyulu, sıradan, samimi seyircinin ötesinde biz kendi kendimizi eleştirmekten çok çekiniyoruz. Sıkıntımız o aslında. Görmek istiyoruz ama görmekten de kaçınıyoruz. Yaşarken de görmek istemiyoruz içinde yaşadığımız durumu. Bize öğretilenle görmeye çalışıyoruz bu sefer. Aksi halde bütün hayatını ciddi ciddi sorgulaman lazım.

Film, Türkiye'ye geldiği ve Berlin, İstanbul, Ankara Film Festivalleri'nden hemen sonra başvurusunu yaptığı zaman Kültür Bakanlığı'ndan gösterim izni aldı. Oraya kadar herşey yolunda gitti. Bundan önce biz dağıtımcılarla yoğun olarak görüşmeye başlamıştık. Zor olan buydu. Gizli olan, insanların kafasındaki sansür. İnsanlar, dağıtımcılar bu filmi göstermek istemediler. Bir sene oyalandık. Epey sıkıntı çektik sinemalara ulaşmakta. Ama gördüğüm kadarıyla bu film nerede oynarsa oynasın, hangi salonda oynarsa oynasın boş kalmıyor. Gündemde olması o kadar önemli değil. Gündemi yaratmak medyanın elinde aslında. Onun da dışında durmak lazım. Beni rahatlatan şey de bu, seyircisini kendi yarattı bu film. Ama ben bu filmin yıllarca tartışılmasını, akıllarda kalmasını istiyorum. Yapmak istediğim sinema bu.

Sinemanın profesyonelleri, sinema camiası, Kiorastami'den, Egoyan'a, David Linch'e filmimi izlediler ve beğenilerini anlattılar, filmim üzerine konuştular. Bunu yaşamak benim için çok hoş bir şey ama bazı anlar var ki bunların üstüne çıkıyor tabi. Diyarbakır'daki gösterimi sırasında arkadaşımızın annesi ve babasının hayatlarında ilk defa sinemaya geldiğini ve oğullarını izleyeceklerini öğrendiğim zaman mahvoldum ve bütün seans boyunca onları izledim bir yandan. Ne hissettiklerini anlamaya çalıştım. Bu diğer bütün anların, bütün övgülerin üstüne çıkıyor. Yaptığınızdan huzur duyuyorsunuz.