İlmin ve aşkın İkbâl'i

Muhammed İkbal, Doğu'nun son dönemde çıkardırğı büyük şair-yazar ve düşünürlerindendir. Fikir ve şiir alanında Mevlana Celaleddin-i Rûmi hazretlerinden ve Mehmet Akif Ersoy'dan etkilenen İkbal, Pakistan'ın İngilizlere karşı kurtuluş kavgası verdiği yıllarda ülkesinin hürriyete kavuşmasında büyük rol oynayan Muhammed İkbal, Lahor'da ve Camridge'de (hukuk alanında) yüksek öğrenimini tamamlamış, bir kaç yıl İngiltere Government Collece'de felsefe hocolığı yapmıştır. İngiltere'den sonra Almanya'ya geçen İkbal'in bu Avrupa seyahati felsefe, sosoyoloji, edebiyat ve siyaset alanında ufkunu genişletmiş, ona yeni yollar göstermiştir. Cambridge'de, İran'da metafiziğin inkişafı, konulu teziyle doktorasını tamamlayan İkbal, 1908'de Lahor'a dönüp bir süre hem felsefe ve İngilizce edebiyat profesörlüğü hem de avukatlık birarada yürütmüştür.

Yirminci yüzyılın önde gelen şairlerinden Muhammed İkbal'e "Safahat"ı gönderen Mehmet Akif, onun filozofi yönü ve Cavidname'yi şöyle ifade ediyor: "Garp felsefesini adamakıllı hazmeden İkbal hakikaten yaman şair. Zaten Hint müslümanları arasında ismini bilmeyen, şiirlerini ezberlemiş olmayan yok. Bu eserin de ordu lisanında yazılmış olması tabiidir. Ancak benim gördüklerim farisî. Mevlana'yı çok okumuş, çok sevmiş. Ona mürşidim diyor. Nezdimdeki iki eserin biri Peyam-i Maşrik'tir. Çok güzel kıtalarıyla gazelleri var. Gazellerin bir ikisi bana sarhoş gibi nara attırdı."

Kırkambar Yayınları arasından çıkan, İtalyan Türkolog Prof. Dr. Annamarie Schimmel'in Türkçe'ye çevirdiği kitap, İkbal'in felsefesinin özeti niteliği taşıyor. Muhammed İkbal'in küçük oğlu Cavid'e ithafen yazdığı kitabı bundan önceki tüm eserlerinin fevkinde. İkbal'in felsefesini idrak etmiş bir şarkiyatçı olarak Schimmel, mesnevi türünde kaleme alınan Cavidname'yi sadece tercüme etmekle kalmayıp, geniş beyitlerden sonra açıklamalarda da bulunuyor. Münacaat ile başlayan kitapta Muhammed İkbal'in fikirlerini, yaşamını ve Mevlana'ya karşı derin sevgisini, saygısını anlatan –Schimmel'in açıklamasıyla– şu dualar manidar: "Onun sözü asılı bir aynadır, ilim ve iç ateşi karıştırılmış!" (Mevlana'nın sözü, ilahî esrarı, ayna gibi aksettiriyor; onda, hem ilim hem de aşk vardır ve bu suretle tam kemale ermiştir.) Onun dudağında varlığın gizli sırrı, söz ve ses bendlerini kendinden açmıştı! (Mevlana, harf ve sese ihtiyaç duymadan fikirlerini manen, ruha hitaben beyan ediyor.) Zatının cemaline aşık olan herkes, bütün mevcud olanların efendisi olur. (İnsan, Allah'ın zatında bulunan ezeli ve ebedi cemâle aşık olunca bütün varlıklar da O'na aşık olur –bu fikir, tam şu hadis-i kutsinin mukabili: "Benden korkandan, bütün mahlukat korkar." Yani bütün dinlerin büyüklerinini daima tekrarladıklar gibi, kendini Allah'a can-u gönülden teslim edip de kemal-i aşkla O'na bağlanan insan her şeyden yüksektir, Allah'la birlikte yaşıyor, hareket ediyor, var oluyordur. Halbuki İkbal'e göre böyle bir teslim ve aşk, insanın sıfat ve hususiyetlerini tamamen bertaraf eden bir hal değildir, bilakis onları kuvvetlendiren bir haldir. Bu aşkta insanın şahbiyeti tamamlaştırılıp kemale getiriliyor; o Allah'ın halifesi sıfatiyle yeryüzünde görülmemiş işler işleyebilecek bir kuvvet gösterecektir.)

'Yeryüzünde Önoyun, Zaman ve Mekan Ruhu Olan Zurvan, Yolcuyu Yüksek Alemler Seyahatine Götürür, Ay Feleği, Bir Ay Mağarasında inzivaya Çekilmiş Olan Hindli Arif ki Hindliler Ona Cihandost Derler, Feleklerin Ötesi, Cenneti Firdevse Hareket, Huzur' gibi konu başlıklarından oluşan kitapta İkbal, Mevlana, Ömer Hayyam, Hallac-ı Mansur, Galib, Nietzsche, Gazali, Bayezit Bistami, Bhartrihari'ye yönelik düşüncelerine yer vermiş. Muhammed İkbal değişik konuları yoğurup Cavidname'ye dökmüş, Schimmel de kitabı derin bilgi ve güzel Türkçesiyle tercüme etmiş.