Rubu tahtasından iftar vaktine bakalım

Osmanlı döneminde günlük yaşamda kullanılan nesneleri “Geçmiş tarihimizin, artık yeniden yapılması olanaksız ve her biri bir başka incelik ve güzellik taşıyan emanetleri” olarak yorumlayan M. Şinasi Acar'ın hazırladığı Osmanlı'da Günlük Yaşam Nesneleri, YEM Yayın tarafından yayınlandı. Kitap, Osmanlı Devleti'nin zaman içinde değişen, gelişen, farklılaşan kültüründeki yaşam yadigârlarını inceliyor, estetik ve zanaatta ne denli zevklere sahip olduğumuzu belgeliyor.

Takvimlerden koyun saatlerine, altın, gümüş işlemeli kemer tokalarından, bir rasat aleti olan rubu tahtalarına, hokka ve divitlerden, kalem ve kalemtıraşlarına kadar Osmanlı eşyalarını evlerimize getiriyor kitap. Bu nesnelere günümüzde müzelerde dahi rastlamak zor. Bu alanda büyük bir boşluğu dolduran çalışma, Osmanlı günlük hayatına dair anekdotları, söz konusu nesnelerin yapım teknikleri, kullanım alanları ve yöntemleri ile birlikte okuyucuya aktarıyor. Kitap, 27 bölümden oluşuyor ve dipnotları sayesinde detaylı bilgi arayan okuru tatmin ediyor.

Acar, söze takvimleri anlatarak başlıyor. Takvim kavramının doğuşu ve gelişimi, Rumî, Hicrî, Miladî Osmanlı takvimleri bu bölümün ana konularını oluşturuyor. Takvim bölümünü ölçü ve ebced bölümleri izliyor. Tılsım bölümü şüphesiz kitabın en dikkat çeken bölümlerinden. Bu bölümde tılsımların ana öğeleri ve vefk, beduh, cetvel gibi temel kavramlar inceleniyor. “Fatıma Annemizin Eli”nin Osmanlı'da koruyucu öğe olarak kullanıldığını kitaptan öğreni-yoruz. “Söylendiğine göre, Hz. Peygamber bir gün yanına gelen damadı Ali, kızı Fatma, torunları Hasan ve Hüseyin'i büründüğü aba altında toplamıştır. Tasavvufta bu kişilere Âl-i abâ (abâ ehli, abâ ailesi) denir. Peygamber'le birlikte sayıları beş olduğundan, bunlara Penç ten-i âl-i abâ (Abâ ailesinin beş bireyi) denmiştir.

Hz. Peygamber ve damadı Ali, kızı Fatma, torunları Hasan ve Hüseyin'i simgeleyen Penç ten-i âl-i abâ tılsımlarını taşıyan kimseleri nazardan (kem gözden) koruduğuna inanılırmış.”

Âl-i abâ'yı simgelediği için Bektaşîlikte el kutsal sayılır ve bu nedenle vücudun herhangi bir yerini elle kaşımak saygısızlık kabul edilirmiş,

Osmanlı'da Günlük Yaşam Nesneleri'nde detaylandırılarak anlatılan nesneler, kültürel kodlarımıza dair de ipucu veriyor. Savaşta zırhın içine koruyucu amaçla giyinmek için ve üzerinde 21 besmele (ki koruyuculuğunu inanılır), bazı sûre ve ayetler, Esmâ-yı Hüsna, birtakım tılsımlı söz ve sözcük, rakam ve işaret bulunan tılsımlı gömlekler, gümüşten yapılmış zarif kutucuklar içinde muskalar, tılsımlı takılar, güç verici muskaların bulunduğu pazubentler, uğur getirdiğine inanılan türlü türlü mühürler, şifa tasları, Süleyman Peygamber'in yüzüğü Müh-i Süleymanlar, Osmanlı gelenek ve göreneğinde, bir nevi eski Türklük özelliklerinden olan Şamanlığın etkisinin göstergesi.

“Musiki sanatında ney olup neyzenin nefesiyle gizemli nağmeler çıkaran kamış, hat sanatında kalem olup hattatın eliyle büyüleyici güzellikler yaratır” diyor Şinasi Acar. Kamış kalem, kalemtıraş ve maktaların birçok detayı barındırdığını, her birinin çeşit çeşit işlev ve alanda kullanıldığını, göze görünmeyen onca ayrıntıyı fark ediyoruz okurken. Yazıya ehemmiyeti gözlerini vererek göstermiş bir kültürün mirasıdır bizde olan ve en nihayetinde “söz uçar, yazı kalır”.

Yazı ile ilgili nesneler kitapta ardarda verilmiş. Hokkalarla, divitlerle, kâğıtlarla, makaslarla, mührelerle vücut bulan el yazması kitaplar, zengin görsel malzeme ile desteklenerek sunulmuş. Bu eserleri okurken parmaktaki terin is mürekkebiyle yazılmış yazıyı bozmaması için kullanılan okuma çubukları yani 'hilâl'ler ilginç bir detay olarak karşımıza çıkıyor. Yumurta üzerine Yâsin Sûresi, pirinç tanesi üzerine yazılan İhlâs Sûresi Osmanlı'nın sanatta ne kadar inceldiğinin göstergesi. 40-50 mm boyutlarındaki altıgen ya da sekizgen formlardaki Sancak Kurânlar da kitapta yer alan en nadide örneklerden.

Rub' Arapça erbaa (dört) sözcüğünden türetilmiş bir sözcük olup “dörtte bir, çeyrek” anlamındadır. Osmanlı Türkçesi'nde rubu olarak telaffuz edilir ve rubu tahtası anlamında “rubu daire” deyimi de kullanılır. Zaten söz konusu araç da çeyrek daire biçimindedir. İslam rasathanelerinin kurulmasıyla birlikte kullanılmaya başlayan bu araç, başlagıçta çok büyük boyutlardaydı ve adına 'rub'-ı mıstarî (cetvelli çeyrek kadran) denilmekteydi. Rubu tahtası ile ilgili en eski açıklamaya 10. yüzyılda yaşamış Türk bilgini Harizmi'nin Mefâtih'ül Ulûm (Bilimlerin Anahtarları) adlı ansiklopedik eserinde rastlanır. Harizmi, onun çeyrek daire biçiminde yapılmış usturlaba benzer bir araç olduğunu, yükseklik ve zaman ölçmede kullanıldığını yazmaktadır. İslam ülkelerinde genellikle ibadet vakitleri ve dini günlerin belirlenmesinde kullanılmıştır.

Osmanlı'da günlük kullanımdaki nesnelerin bu kadar sanatla içiçe oluşları Osmanlı'da Günlük Yaşam Nesneleri kitabının dikkatleri çeken bir başka yönü. Şinasi Acar'ın tarihten verdiği bir örnek bunun açıklar nitelikte: “ll. Bâyezid büyük hat üstadı Şeyh Hamdullah sarayda çalışırken yanına gelir, kendisine duyduğu hayranlık ve saygının göstergesi olarak -yazarken rahat etsin diye- kimi zaman arkasındaki yastığı düzeltir ve hokkasını tutmaktan zevk duyarmış.

Sultan ll. Mustafa'nın da zaman zaman saray protokolünü bir yana bırakıp, yazı yazarken Hâfız Osman'ın hokkasını tuttuğu bilinir. Bir gün hocasının kalemindeki kudret karşısında dayanamayıp:

'-Artık bir Hâfız Osman daha yetişmez!' deyince ünlü hattatın

'-Hünkârımız gibi hocasına hokka tutan padişahlar geldikçe daha nice Hâfız Osmanlar yetişir!' dediği söylenir.”