Sadık bir rüya SİNEMA

Enver Gülşen, çeşitli şirketlerin ar-ge bölümlerinde elektronik ve bilgisayar teknolojileri alanlarında araştırma ve geliştirme çalışmaları yapan bir mühendis. 2006 yılından beri bu alanda çalışırken, diğer taraftan Yeni Şafak, Taraf, Özgün Duruş gibi bazı gazetelerin yorum, kültür-sanat ve sinema sayfalarında, bazı dergilerde edebiyat, sanat ve düşünce yazıları yayınlayan Gülşen, yoğunluklu olarak sinema üzerine yazıyor. “Hayatı ve varlığı bütünlüğüyle kavrama niyetine paralel olarak, çalışmalarımı ve araştırmalarımı, dinin, sanatın, edebiyatın, bilimin ve politikanın birbirleriyle kopamayacak kadar ilişkili olduğu gerçeği üzerine birer tefekkür çabası olarak değerlendirmekteyim.” diyen Gülşen'in bu minvalde bir medeniyet meselesi olarak gördüğü sinema üzerine yaptığı bir çalışma, Külliyat Yayınları arasından çıktı. Sinemanın Hakikati isimli kitap Yusuf Kaplan'ın sunuş yazısıyla okuyucuyu selamlıyor. Kitapta, sinemanın mahiyetini -geçmişin ve günün kaygılarına perde arkasından bakarak- edebiyatı ve bittabi felsefeyi konuya dâhil ederek açıklamaya çalışıyor yazar. Bu sanatın hakikatini tasavvuf penceresinden yorumlayıp okura bir tecessüs ve ilham veriyor. Biz de okuyucu olarak hakikat bağlamında sorular sormaya çalıştık sinema üzerinden.

Sanıyorum sanat olanla olmayan arasındaki ayrımın bu kadar netleştirilmeye çalışılması modern düşüncenin yarattığı bir problem. Zira gelenek(sel) olanda bu kadar keskin ayrımlar yok. Bilgi ile güzellik; güzellik ile hakikat; hakikat ile imanın ayrıştırılmadığı zamanlarda her şey birbirinin içerisinde ve birbiriyle anlam kazanıyordu. Modern düşünce sanatı müzelere tıktığından ve onu “anlayacak” uzmanları fikir önderi diye bizlere sunduğundan beri, sanatla, sanat olmayan arasındaki ayrımlar netleştirildi. Uzmanlar da “otoriteler” olarak sanat olanla olmayan arasındaki farkları anlatabilecek yegâne insanlar olarak modern düşünce içindeki tüm uzmanlıklarda olduğu gibi kutsandılar.

Kısacası, bir olgunun sanat olması için gerekli “kriterleri” kimsenin tekelinde tuttuğunu sanmıyorum. Ancak sanatın, modern hayattaki rolü üzerine bir şeyler söylemek gerektiğini de düşünüyorum. “Yukarı” ile bağını koparmış, ya da o bağların sahih yollarla kurulma yöntemlerini unutmuş modern insan için sanat, “ezelden beri bilineni” hatırlamak anlamına geliyor. Vahyin bir yedeği gibi adeta… Ya da bir tecellisi… Bu anlamda bu hakikati hatırlatan her şey sanat olarak değer kazanabilir. Hz. Mevlânâ'nın “Bu aşağı dünyaya gönderildiğin andan beri/ Bir merdiven hep oradaydı, hasretinden ötürü” beyitlerinde söylediğini, insanın hakikat arayışını temsil eden her türlü eylem için olduğu gibi sanat için de söyleyebiliriz. Sanat, yukarıya doğru bir merdiven atma çabasından başka bir şey değildir.

Roman ile film… Bana kalırsa insanın yukarıya tırmanmak için atmaya uğraştığı iki ayrı türden merdivendir. Amaçları yukarıya ulaştırmaksa hakiki sanat olurlar, değilse de simülasyon… Ancak ne olursa olsun bu iki ayrı tür merdivenin birbirlerine tercüme edilememe gibi bir özellikleri de vardır. Bir film senaryosu, bence bir filmin çok azını ifade eder. Günümüz filmlerinin birçoğunu senaryolar açıklayabilir belki; ama film sanatı, “dile gelmez” olanı dile getirebilmek gibi müthiş bir kapasiteye sahip olduğu için, senaryoda “dile getirilen” sadece atıklarıdır o filmin. Romanın kurduğu merdiven daha dolayımlı, “dil bağımlı” bir merdivendir. Film ise, dolayımsızlığın müthiş derinliğine ve zaman denen bir mucizeye açılabilme kapasitesine bağlı olarak hikâyeden de, senaryodan da, kelimelerden de bambaşka bir yöne açılabilme imkânına sahiptir. Dilden firar etme imkânına… Bu anlamda film sanatı “hâl” diline açılabilen bir sanattır.

Kendi şahsıma en iyi filmlerin bile senaryolarının bir edebiyat eseri gibi okunduğunda berbat olduğunu düşünüyorum. Ve en iyi romanların çok çok büyük çoğunluğunun, sinemaya uyarlandığında çok kötü filmler hâline dönüştüğünü…

Sinema perdesinde ilk gördüğüm hakikat… Doğrusu bu kolay cevap verilebilecek bir soru değil. Ama Tarkovsky'nin filmlerini izlemeye başladığımda Hz. Mevlânâ'nın sözünü ettiği o merdiveni müthiş bir aşk ve acıyla yukarıya atmaya çalışan bir yönetmenle tanıştığımı söyleyebilirim. Sonrası onla ve onun öncülüğünde geldi zaten…

Tarkovsky'nin bir sözüyle cevap vere-yim bu soruya: İnsanoğlu binlerce yıldır hiçbir şey öğrenemediğini yeterince kanıtlamıştır bence. Sinema eğitmek görevi görmez, görmemelidir de. Yine Tarkovsky'nin deyişiyle sonuçlandırayım: Bizi ölüme hazırlayabiliyor mu sinema, işte en büyük bilgelik buradadır.

Sadık rüyalar evet…

Medeniyet sinema ilişkisi elbet her medeniyet içinde farklı yöntemlerle kuruluyor. Pop-corn Batı medeniyetini Hollywood temsil ederken, Amerikan bağımsız sineması bambaşka yönelimlerden ana akımın altındaki akıntıyı temsil ediyor. Avrupa sineması diye bir şeyden söz edilebilir mi bilmiyorum ama Avrupa içinde özellikle “sanat sineması” olarak belki de yanlış şekilde tanımlanan büyük yönetmenlerin Hıristiyanlıkla ve Kitab-ı Mukaddes ile ilişkileri açıktır. Bergman'dan Bresson'a… Ama bu medeniyetle bir ilişki kuran tutarlı bir birlik oluşturabilmiş midir? İster Fransız Yeni Dalgası, ister İtalyan Yeni Gerçekçiliği diyelim, bir medeniyet aurasının olumlu ve olumsuz özelliklerini bünyesinde barındıran eserler ortaya koyanlar olduğu gibi, ana akım içinde yer alan ve çoğu kriz dönemi Batı düşüncesinin bir devamı niteliğinde olan eserler de ortaya çıkmıştır. İran sineması için de benzer şeyler söylenebilir. Batılı formlara yaslanan ve Batı'nın krizini kendi krizi gibi ele alan yapay eserler ortaya çıkabildiği gibi, gelenekle sahici bir ilişki kurmayı becerebilmiş eserler de ortaya konabilmiştir. Evrensel olmak, gelenekle kurulan bağın sahihliğine bağlı çünkü.

Türkiye sineması sorunu çok da farklı bir sorun değil kanımca. Batı'da yapılan ve çoğunlukla moda film biçim ve kuramlarına yaslanmış ve onların yeniden üretimi olan eserlerle birlikte yine ana akımın altında akan, cılız da olsa medeniyet ve gelenek ile ilişki kurmanın yöntemlerini arayanlar da olmuştur.