Zamanın sorularla tutulan kaydı

Fatma Barbarosoğlu'nun röportajlarının bir araya getirildiği Sözüm Söz isimli kitabı geçtiğimiz ay okurla buluştu. Sosyolojik boyutta değerlendirilebilecek konuşmaların yer aldığı “Ve Hayat”, hikaye, deneme ve romanlar vesilesiyle yapılan söyleşilerden oluşan “Ve Kitap” ve güncel soruşturmalara verilen cevapları kapsayan “Hayat İle Kitap Arasında” başlıklı üç bölümden oluşan çalışma, yazarın 1994 yılından bu yana gazete ve dergilere vermiş olduğu söyleşilerden oluşuyor. Yakın dönem güncel olayların derinlikli olarak incelendiği bu ufuk açıcı söyleşiler, Türkiye'nin gündemine dair iyi bir izlek sunuyor. Kitap vesilesiyle, Barbarosoğlu'na soru yönelten gazeteci ve yazarlardan, röportajların yapıldığı dönemdeki önemini ve yazarın sosyolojik analizlerini değerlendirmelerini istedik.

Murat Menteş: Fatma Karabıyık Barbarosoğlu, özgün tespit ve sorular ortaya koyarak ilerleyen bir yazar. Akademik müktesebatını, edebi teçhizatıyla uyumlu kılmayı başarmış, örnek bir entelektüeldir. Ilımlı, mütevekkil ve şefkatli üslubu ile soylu bir tutum sergiler. İdeolojik tarafgirlik veya cari yüzeyselliğin otomatik düzenine asla kapılmaz. Stil sahibi, özgüvenli, bağımsız bir Türk münevveridir. Yani meselleri, fikirleri, olayları bütün olarak Türkiye açısından ele alır. Ülkesini bir kumar masası ya da mücadele alanı gibi görmez. Bu memleketin hayırlı, çalışkan, vefalı evlatlarından biridir. Düşünmeyi, yazmayı barışçı, kardeşçe bir eylem olarak sürdürür. Okurlarına ve takipçilerine üstünlük kurmaz. Özgürlükçüdür. Romancı ve hikayeci vasıfları, ona tezlerindeki hayatiliğin sağlamasını yapma gücü verir. Abdülhak Şinasi Hisar ile Anthony Giddens'ın ilgisini kurabilecek üç-beş yazarımızdan biridir.

Nazife Şişman: Fatma Barbarosoğlu'nun sosyolojik analizleri arasında en önemlileri bence gündelik hayata dair olanlar. Çünkü Barbarosoğlu sokağın ritmini işitebilen bir kulağa sahip. Gündelik hayata dair ince dikkatleri var. Sık sık “küçük hikaye” üzerine yaptığı vurgularla çıkıyor okuyucunun karşısına. Post modern bir parçalanmışlığı yaşadığımız şu dönemde küçük hikayenin izleğinde yol alması, tabii ki zamanın ruhuna da uyuyor. Çünkü sündürülmüş şimdiki zaman olarak tecrübe edilen post modern bir anı yaşayan bireyler var artık karşımızda. Ama bu parçalanmışlığı, “hızlı şimdi”yi ve “an”a tutsaklığı “büyük hikaye” ile bağlantılı bir şekilde analiz etmesi sebebiyle, Barbarosoğlu'nun gündelik hayata dair gözlemleri, okumaları ve tespitleri, sosyolojinin sınırları içine hapsolmaktan kurtuluyor. Gündelik hayatın teferruatları üzerinde düşünürken değişende değişmeyenin izlerini arayan bakışı, onun analizlerini hayattan ibret çıkarmamıza vesile olan “hakikat”e yaklaştırıyor.

Kitabın benim için en çarpıcı taraflarından biri, tesettürü salt bir “dini zorunluluk” olarak izah etmekle kalmaması, dinin neden böyle bir zorunluluk getirdiğine dair izahlarıydı. Bu çerçevede, kitapta karşıma çıkan ve tesettürün temel amaçlarından birinin “salt bedensel olarak algılanmamak” olduğunu söyleyen cümle o zamanlar bana çok çarpıcı gelmişti.

Söyleşiyi gerçekleştirdiğimiz 2006 başlarında, bu temel amaçla hiç bağdaşmayan bir tesettür algısı ve arayışı epeyce yol almış, tesettürün “modası” bile oluşmuştu. Bir anlamda aranan bulunmuştu artık: Kuşananın, bedensel olarak (da) algılanmasına imkân tanıyacak yeni bir tesettür biçimi... Zaten o nedenle de söyleşiye, “Tesettürün Kadını 'Gösteren'i Makbul” başlığını uygun görmüştüm. Kitabın dikkat çektiği noktalardan biri de, tesettürün bir moda nesnesi haline gelmesinin çok kısa bir zaman dilimi içinde gerçekleşmiş olmasıydı. Söyleşide Barbarosoğlu, zihnimden tamamen silinmiş olan ilk tesettür reklamlarıyla (“etrafı bir başörtüsüyle çevrili olan başın yüzü olmazdı. Yani yüzde kaş, göz, ağız, burun bulunmamaktaydı. Bir tasarım ya da imaj söz konusu bile değildi”) tesettürlü manken sunumları arasında sadece 7-8 yılılk bir fark olduğunu hatırlattığında çok şaşırmıştım. Barbarosoğlu'nun kitabı bir sürü bilgiyle, bir sürü cesur yüzleşmeyle bana çok şey söylemişti o zamanlar. Kitabın, benim asıl ilgi alanıma dair söyledikleri ise fazla umut verici değildi. Çünkü anlattığı hikâyenin galibi yine modernlik ve tüketim hırsıydı.

Cihan Aktaş: Kadın yazarlar yazmayı sürdürme mücadelesi bağlamında birbirini anlayabilir, hele bir de yazıya verdikleri anlamı büyük ölçüde paylaşıyorlarsa. Ancak Fatma Barbarosoğlu ile yaptığım, "Sözüm Söz"de yer alan söyleşinin sebebi ve amacı bir tek bu anlayışla açıklanamaz. Sadece kadın olduğu için bir yazarı anlama çabası ayrı; bir de yazarın bizatihi değeri açısından bir görme, değerlendirme gereği var. Öbür türlüsü zaten kota kavramını getiriyor akla ki Barbarosoğlu'nun buna ihtiyacı yok. Kadın yazar, başörtülü kadın yazar... Bir yazarı salt kadın olduğu, başörtülü olduğu için okumayız elbet. Bize nasıl bir üslupla sesleniyor, nasıl bir ufuk açıyor önümüzde... Barbarosoğlu yazı hayatını iki sahada, gazeteci ve edebiyatçı olarak sürdürüyor. Bu ikili çaba hayatın seslerine olduğu kadar insanın yeryüzündeki macerasının temel sorularına açıklığıyla da önemli geliyor bana. Röportajı değil söyleşiyi seviyorum ben zaten, öğrenmeyi mümkün kılan bir sohbeti paylaşmak bu aslında. Bu söyleşi, iki arkadaşın her zamanki sohbetlerinden birinin okurla paylaşacak şekilde kurgulanması olarak da değerlendirilebilir.

Nilüfer Kuyaş: O yer alan röportajı yapmak benim için sadece doğru gazetecilik yapmaktı, toplumda olan biteni tarafsız bir şekilde okura aktarmak, bilgilendirmekti. Ülkeler krizde olabilir, çalkantılar yaşayabilir, ama doğru gazeteciliğin ilkeleri bellidir, koşullara göre değişmez, değişmemelidir, aynı kalmalıdır. Fatma Barbaraosoğlu'nun düşüncelerine gelince, kendisini dindarlığı referans alan muhafazakar kesimin hayli özgürlükçü, açık fikirli bir aydını olarak tanıdım; ben dindarlığı referans alan birisi değilim, dolayısıyla İslami kesim kadınlarının hak ve özgürlük arayışı bana daima çelişki olarak görünmüştür. Öte yandan onun da bazı laik feminist kadınların çelişkili davrandığı eleştirisi haklıydı, bu da bizi en temel soruna getiriyor: Kim olursak olalım, Türkiye'deki demokrasiye hiçbirimiz tam olarak güvenemiyoruz, güvenemediğimiz için de hepimizin böyle çelişkilerimiz, çifte standartlarımız, "evet, ama"larımız olmaya devam edecek, olayın temeli bu bence.