Orta sınıflar orta sınıflara karşı

Türkiye"de işçi sınıfının doğru düzgün bir varlığı yok; ama orta sınıfın var. Bu kültür tarihi henüz adamakıllı yazılabilmiş değil. Edebiyatta bazı önemli ipuçları mevcutsa da bunlar teorik anlamda derinleştirilebilmiş olmaktan uzak kalıyor.

Orta sınıfların, ilki "kültürel" bir habitus ya da sendrom olarak; diğeri ise "entelektüel" nitelikli başlıca iki dünyâsı olduğunu düşünüyorum. Şimdi bunlara bir bakalım.

Orta sınıfların kültürel dünyâsı derken kastettiğim, vasatî düzeyde ve "kendinde" haller olarak orta sınıf hayatlardır. Orta sınıfların kültürel vasatları, taşrada şekilleniyor. Modernitenin aşırılıklarından endişeli; mütereddit; bu aşırılıkları ölçülü kılmaya çalışan bir bakıştır bu. Orta sınıf "habitus" organik, patriyarkal zihniyetli ve geleneksel değerlerde ısrarlıdır. Modern bir sendrom olarak muhafazakârlık da buradan kaynaklanır. Bunun karşısında ise, moderniteye içkin olan fırsatların kışkırttığı; geleneklere ve organik değerlere soğuk bakan bir orta sınıf entelektüalizminden de söz edilebilir. Bunlar orta sınıfların daha kentli ve bireyselleşmeye daha açık taraflarını ortaya koymaktadır. Zengin edebiyatlar, sanatlar ve düşüncelerle çeşitlenmiş bir siyasal devrimcilik ve toplumculuğun; nihilizmin ve her türlü avangart deneyimle birlikte cirit attığı bir dünyâdan sözediyorum.

Orta sınıf habitus, orta sınıf entelektüalizm ile her cephede çatışıyor. Böyle de olsa, arada geçişler mümkün. Yâni taşrada toplumsallaşmış, ama kente geldikten sonra bireyselleşen orta sınıf insanlar olabileceği gibi; kentte doğmuş, burada toplumsallaşmış olmasına rağmen organik düşüncelere ilgi duyanlar da olabilir. Meselâ entelijensiyanın varlığını da bu geçişlerle açıklayabiliriz. Bu geçişleri izlemek heyecan verici olabilir. Ama bence daha önemli olan, bazı ortak paydaları ve süreklilikleri görebilmektir.

Orta sınıfı özgül kılan dinamik, bu sınıfın bir bilinç geliştirme kapasitesidir. Burjuva dünyânın epistemolojisi bu niteliği ile kadim dünyânın epistemolojisinden her noktada ayrışır. Orta sınıf entelektüalizmi dünyâyı önce sorunsallaştırır, zihninde çözer ve yeniden kurar. Bunu yaparken gelenekle bitişmesi(entelijensiyada olduğu üzere) ya da bitişmemesi(entelektüellerde olduğu üzere) hiç önemli değildir. Çünkü sorunsallaştırdığı dünyâya gelenek açısından baksa da, bu bakış yine bilinçli bir bakış(bilinçli bir gelenekçilik) olacaktır. Bilinçli ve doğru bilgi, bilinçsiz bir dünyâyı elemeye ve bilinçli bir dünyâ tasarımı geliştirmeye adanan mühendislik bir bakıştır. Orta sınıflar bir meslek olarak mühendislikte hârikalar yaratmış olabilir. Ama sorun bu formasyonun hayâtın bütün alanlarına yansıtılmak istenmesi; yâni deformasyonu ile ilişkilidir. Bu deformasyon olağanüstü çekicilikte kurgular geliştirdi ve insanlığı bedeli çok ağır olan büyük maceralara sürükledi.

Kapitalizm orta sınıfın özellikle de mühendislik hünerlerinden çok şey kazandı. Mühendislik hünerleriyle makbûl muhafazakâr orta sınıf habitusunu dâima teşvik etti. Bununla da kalmadı; bu habitusa "refah" ödülünü zerk etti. Derin pozitivizm kavramıyla kastettiğim de budur. Doğrusu, kapitalizmin yarı-merkez ülkelere kayması, derin pozitivizmden beslenen orta sınıfları güçlendirdi ve siyâsal bir çoğunluğa dönüştürdü. Merkez kapitalist toplumlar bu sürecin İslâmî bir nitelik kazanmasından ve yaygınlaşmasından hoşnutsuz.

Kapitalizm, öte yandan kendi işleyişine aykırı sivrilikler taşıyan orta sınıf entelektüel dünyâyı ise nesneleştirip metalaştırarak denetimi altına aldı. Zâten bir deformasyon olan süreci ikincil bir deformasyona; daha doğrusu bir dejenerasyona soktu. Bu dejenerasyon sayısız ürünüyle tüketim üzerinden şekillenen, ezber yüklü sığ, bir o kadar da şenlikli(gay) bir entelektüalizmdir. Öte yandan toplumsallığından sıyrılmış narsisizm ve hazcılık ekseninde bir bireyciliğe savrulmuştur. Sözkonusu entelektüalizmin, ezik cemaatlerle bağ kurmasını görüyor, ama bunu toplumsalın yeni yorumu olarak değil; kaybı olarak değerlendiriyorum.

Önümüzdeki günlerde derin pozitivizmden beslenen orta sınıflar ile şenlikli orta sınıfların gerilim artacak gözüküyor. Dikkât edilmesi gereken nokta şu ya da bu biçimde komüniteryenlerin bu sürece dâhil olmasıdır.