TR
EN
AR
FR
RU
UR
ABD'nin Ortadoğu politikasındaki yeni unsurlar
ABD
'nin Ortadoğu politikasında önemli sayılabilecek bazı yeni unsurların devreye girmekte olduğuna dair işaretler gittikçe artıyor. Clinton'un Gazze'ye ziyareti ve ABD-İran ilişkilerinde gözlenen hissedilir yumuşama bu çerçevede değerlendirilmesi gereken gelişmeler. Bu gelişmeler yirmi yıl öncesi ile mukayese edildiğinde, Ortadoğu diplomasi labirentinde ilkelerden çok çıkarların belirleyici olduğu bir kez daha görülmüş olur. ABD seksenli yıllara girerken Ortadoğu politikasına derinden etkileyen iki önemli olay yaşandı: Cand David ve İran devrimi. Camp David anlaşması ile İsrail ilk defa merkezi bir Arap gücü olan Mısır ile masaya otururken aslında Mısır'ın ABD'nin Ortadoğu güçler dengesindeki en önemli müttefiklerinden biri olma konumu pekişiyordu. Camp David ile Mısır sistemik güçlerin merkezine çekilirken Şahın devrilmesi ve devrim ile İran karşı kutba geçiyordu, İran devrimini ilk kutlayan lider de o zaman Amerika ve İsrail karşıtlığını Filistin davasının en önemli dayanağı yapan Yaser Arafat idi.
Daha sonra yaşanan İran-lrak savaşı Ve Lübnan bunalımları ABD açısından bu yeni dengenin izlerini taşıyordu. Camp David sonrasında oluşan red cephesi ABD'nin Ortadoğu politikasındaki manevra alanını daraltırken, İran karşısında oluşan Mısır-lrak eksenli Arap bloku devrimin ABD yanlısı Arap ülkelerine taşınmasını engelleyen diplomatik ve psikolojik bir duvar oluşturuyordu. Bu açıdan bakıldığında gerek İran-lrak savaşı gerekse Lübnan bunalımı ABD açısından işlevsel bir öneme sahipti. Nitekim İran-lrak savaşı ile İran bloke edilirken, Lübnan iç savaşının getirdiği konjunktür FKÖ'nün Lübnan'dan, dolayısıyla da İsrail'in güvenliğini ve ABD çıkarlarını tehdit edebilecek merkezi Arap ekseninden kopuşuna yol açıyordu.
ABD bu dengelerde müttefik ve düşman unsurları daha net tanımlamak zorunda kalırken Avrupa ülkeleri ve genelde AB bütün taraflarla dengeli ilişkiler geliştirmeye özen gösterdi. Nitekim ABD ile İran arasındaki ilişkilerin tamamen durduğu dönemlerde Avrupa ülkelerinin İran'la olan ticari ve diplomatik ilişkileri dengeli ve kademeli bir gelişme gösterdi.
Körfez savaşı ile başlayan doksanlı yıllar Irak'ın sistem dışına itilmesi ile FKÖ'nün sistem içine çekilmesi sürecinin birlikte işlediği yeni bir denge ortaya çıkardı. Körfez savaşında bir iki istisna dışında bütün bölge ülkelerini Irak'a karşı harekete geçirmeyi başaran ABD SSCB'nin çöküşünün askeri zaferini Körfez'de yaşadı.
Bu başarıya rağmen ABD'nin doksanlı yıllar süresince Ortadoğu'da mutlak bir manevra alanı kazanabildiğini iddia etmek güçtür. Libya, Irak ve İran ile ilişkileri mutlak anlamda kesik olan, Suriye ve Sudanla gerilimli dönemler yaşayan ABD Ortadoğu politikasını Mısır-eksenli Arap politikası ile Suudi Arabistan eksenli Basra politikasına dayandırmak zorunda kaldı.
ABD bu yıllarda büyük bir bunalım yaşayan Arap dünyasını enterne edebildiyse de, diplomatik ve ekonomik araçlarla manipülasyona açık bir manevra alanı içinde tutamadı. Avrupa ise hem ABD ile olan ittifak ilişkisini gerektiği zaman fiili destek vererek sürdürdü hem de ABD ile problemli durumdaki Arap ülkelerine ticari ve diplomatik köprüler kurabilmeyi başardı. Libya'nın dünyaya açılışını elinde tutan İtalya üzerinden Libya'ya, Fransa üzerinden Lübnan ve Suriye'ye, hem Almanya hem de Fransa üzerinden İran'a ticari ve diplomasi kapılarını açık tutan Avrupa, ABD'nin mutlak askeri denetiminin yaşandığı bölgede ticari ve diplomatik manevra alanı açısından çok daha elverişli bir konumda kalabildi.
ABD doksanlı yılların sonunda yetmişli yılların sonlarında karşı kutba yerleştirdiği FKÖ ve Iran ile ilişkilerini yeniden düzenleme ihtiyacı içindedir ve bunun son derece rasyonel gerekçeleri de mevcuttur. ABD Filistin meselesinin şu ya da bu şekilde bir çözüme kavuşturulmadığı bir konjunktürde her diplomatik adımda sürekli bir red cephesi ile karşı karşıya kalacağını ve bunun Ortadoğu'daki manevra alanını daraltacağını artık bilmektedir. Camp David Mısır'ı ABD safına çekerken bir çok Arap ülkesini anti-Amerikan safa itmiş, Ortadoğu barış süreci en zayıf döneminde dahi Arap dünyasında ve kamuoyunda bir karşı direnç hattı oluşturmuştur. Bu da ABD'ni İsrail ve petrol bölgesinin güvenliği için sürekli bir karşı cephe ile uğraşmak zorunda bırakmaktadır. Clinton Gazze'ye giderek ABD'nin Arap dünyası ve kamuoyu nezdinki manevra alanını genişletmeye çalışmaktadır.
İran politikasındaki gelişmeler de bu yeni manevra alanı açma çabasının bir ürünü olarak görülmelidir. ABD tarafından sistem dışına itilen İran, son yirmi yıl içinde uyguladığı denge politikaları ile, Ortadoğu ve Asya politikalarının vazgeçilmez kilit ülkelerinden biri olma konumunu sürdürmüştür. ABD'nin İran' sız bir diplomasi oyunu oynamak zorunda kalması, bu süper gücün sadece Ortadoğu parametrelerinde değil, genel olarak Asya ve Avrasya politikalarında da zaaf doğurmaktadır.
Ortadoğu-Kafkaslar, Basra-Hazar, Orta Asya-Güney Asya eksenlerindeki her diplomasi taşında İran'ın jeoekonomik ve jeopolitik konumu belirgin bir şekilde kendini göstermektedir. ABD önümüzdeki dönemde diplomatik mücadelenin belli hatlarda değil, Avrasya'nın bütününe yayılan bir satıhta süreceğinin bilincindedir ve bunun içinde şu anda Rusya, Çin ve Avrupa'nın kendisine karşı gerektiğinde manevra daraltan bir taş olarak kullanageldiği İran ile ilişkilerini yeni bir denkleme oturtmak niyetindedir.
İran ve FKÖ de bu yeni denkleme yakın bir politika seyri içinde görülmektedir, İran'ın Suudi Arabistan ile ilişkilerinde görülen iyileşme ve Hatemi'nin Suudi Arabistan'a ziyaret planı da aslında İran-ABD ilişkilerindeki yeni unsurların bölgesel dengelere yansımasından başka bir şey değildir. Yetmişli yılların sonunu keskin düşmanlıklarla getiren ABD-İran, ABD-FKÖ ilişkilerinin doksanlı yılların sonuna bahar havasında girmesi Ortadoğu diplomasisinin İstanbul havasına benzeyen yönünü bir kez daha ortaya koymaktadır. Ortadoğu'da ne dostlukların ne de düşmanlıkların kalıcılığına güven olmaz. Dengelerdeki dinamik değişmeleri takip edemeyenlerin Ortadoğu sahnesinden çekilmek zorunda kalırlar.
Bu gelişmelerin İran stratejisindeki yerini ve Türkiye açısından taşıdığı önemi de bir başka yazımızda ele alalım.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.