TR
EN
AR
FR
RU
UR
Tarih'in tekerrürü ve Türkiye-İran ilişkileri
TARİH
iki grup insan için bir tekerrürden ibarettir. Birinci grup tarihten ders almasını bilmeyenler, ikinci grup da birincilerin basiretsizliğini ganimet bilip tarihin tekerrüründen çıkar sağlamaya devam edenlerdir. Kahire'deki terör konferansı ile eşzamanlı bir şekilde başlatılan İran karşıtı kampanyanın herşeyden önce bu iki grup insanı tesbit etmek açısından önemli ipuçları sağladığı kanaatindeyim. Tarihin tekerüründen çıkar sağlayanlar bölge ile ilgili her kritik dönemde faili meçhul cinayetlere adres bulanlar, tarihten ders almayanlarsa daha önce büyük tantanalarla ilan edilen adreslerin ne sonuçlar doğurduğunu sorgulamadan yönlendirilmiş adreslerin cazibesine kapılarak kraldan çok kralcı tavır alanlardır. Uğur Mumcu'nun teröre kurban gitmesi üzerine ortaya atılan iddialarla Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleştirildiği dönemlerde Malezya'da idim. Ülke içinde "Kahrolsun Şeriat" sloganları ile gerginleştirilen ortamın bir dış hesaba dayandığı konusundaki kaygıların beni Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleştirilmesinden kimlerin çıkar sağlayacağı sorusuna yöneltti. O zaman İzlenim dergisinin Mart ve Mayıs sayılarında kaleme aldığım yazılarda bu yapay gerilimin iki ülke ilişkilerinin dışında oluşturulduğu ve gizli bir gündeme isnat ettiğini dile getirmiştim. Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleşmesinin hemen akabinde Ermenistan'ın Azerbaycan'a saldırarak Laçin koridoru ve İran-Azerbaycan arasındaki bölgeyi işgal etmesi kaygılarımı haklı çıkarmıştı.
Tarihin tekerrüründen ders alınır ümidiyle o satırlardan kısa bir alıntı yapmak istiyorum: "...İkinci olarak bu stratejik hat üzerindeki ülkeler arasındaki muhtemel yakınlaşma çabalan engellenmek istenmektedir. Kuveyt krizi bu açıdan sistemik unsurlara önemli bir altyapı sağlamıştır. Orta Asya konusunda Türkiye, Iran ve Pakistan arasında yaratılmaya çalışılan rekabette bu planın bir parçasıdır. Bu tür bir rekabetin olması tabidir. Fakat benzer bir rekabet ortamında kendi aralarındaki meseleleri siyasî müzakere ve ekonomik rasyanalite yoluyla çözmeye çalışan ban ülkelerinin bu rekabeti her türlü işbirliği imkanım ortadan kaldıracak bir gerginliğe doğru tırmandırmaları, Türkiye, Iran ve Pakistan arasındaki Ekonomik İşbirliği Örgütünün Orta Asya'ya doğru yayılmasını engelleme hedefine yöneliktir. (...) Faili meçhul cinayetlerin hemen akabinde Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleşmesi ve bu konuda İsrail ile kurulan ilgi de önemle ele alınması gereken bir olaydır. Şu anda Türkiye'nin en sakin sınırı görünümündeki İran hattı da gerginleştirmek istenmektedir..." (İzlenim, Mart 1993)
"Türkiye'nin Bosna'da daha aktif olmayı planladığı bir dönemde Uğur Mumcu'nun öldürülerek bu kültürel ortak paydayı devre dışı bırakacak bir gerginliğin ortaya çıkarılması tesadüf olmadığı gibi bu olayın hemen akabinde Ermeni saldırısının vuku bulması da tesadüf değildir. Bugün Kafkaslarda gelinen nokta durumu daha da berraklaştırmaktadır. Faili meçhul bir cinayetle gerginleştirilen Türk-İran ilişkileri Ermenilere taktik manevra alam doğurmuş ve Azerbaycan toprakları üzerinden İran'a kadar ulasan bir hattın işgal edilmesini kolaylaştırmıştır. 'Türkiye'nin İran'ın izni olmaksızın Azerbaycan'a karadan lojistik destek sağlayamayacağı da düşünülürse ülke içinde sık sık provoke edilen ideolojik dogmatizm ile dış politika esnekliği arasındaki yakın ilişki daha da kolay anlaşılabilir. Bu faili meçhul cinayetle ilgili olarak istihbarat işbirliği yapan İsrail'in Türkiye'deki yahudi lobisini ve bu lobiye yakın köşe yazarlarını Türkiye-Ermenistan işbirliğine yönlendirmesi de dikkatleri çekmesi gereken diğer bir husustur... (Menim, Mayıs 1993)"
Kahire'deki zirvede İran'ın ciddi bir şekilde hedef olarak gösterilmesi ile Türkiye'deki eşzamanlı kampanya bende üç sene öncekine benzer bir senaryo ile karşı karşıya kaldığımız kuşkusunu uyandırmaktadır. Eğer bu kaygı doğru ise iki soru daha sormak zorundayız. Birincisi; Türkiye-İran ilişkilerinin gerginleşmesi kimin çıkarınadır? İkincisi de Türkiye bu gerginleşme sonucunda 1993 yılındaki Ermeni saldırılarına benzer yeni bir oldu-bitti ile karşı karşıya kalabilir mi?
Bu eşzamanlılık ile görünen odur ki, en bunalımlı dönemlerde bile İran ile ilişkilerini gizliden gizliye sürdürdüğü meşhur İrangate olayı ile açığa çıkan ABD ve bazı batı ülkeleri ile İsrail, Türkiye'nin bir İran cephesi açmasını istemektedirler. Barış sürecinin zarara uğramaması için Suriye'yi kızdırmamaya özen gösteren ve bu yüzden PKK terörünü masaya getirmeyen bu ülkeler. Türkiye'nin gündemine PKK terörünü örtecek bir İslam terörü sokmak istemektedirler. Böylece bir taraftan İran Türkiye üzerinden köşeye sıkıştırılırken, diğer taraftan su bunalımı dolayısıyla Arap ülkeleri ile arası açılan Türkiye'nin İran'dan da tamamıyla uzaklaşarak İsrail eksenine mahkum kalması sağlanacaktır. Alternatif ilişkiler alam daratılan Türkiye böylece ABD-İsrail ekseninin su/petrol senaryosuna uygun davranmak zorunda kalacaktır.
O zaman bu eksenin su ve petrol senaryosunun temel ilkesi nedir sorusu önem taşımaktadır. Bu temel ilke bu kaynakların mümkün olduğu kadar fazla bölgesel aktör -bu aktörlerin çıkar çelişkisi içinde olması da önemlidir- arasında paylaştırılarak dolaylı bir denetimin sağlanmasıdır. Bu konuda tartışmanın şu anki odak noktası da Hazar petrolleridir. Hazar petrolünün nakli konusunda temelde beş alternatif yol bulunmaktadır. Birincisi Rusya güzergahıdır ki bu Türkiye ve İran'ı devre dışı bırakmaktadır. İkincisi İran üzerinden Körfez'e aktarılmasıdır ki bu Türkiye ve Rusya'yı devre dışı bırakmaktadır. Üçüncüsü İran-Türkiye bağlantısı ile Akdeniz'e aktarılmasıdır ki bu Rusya'yı devre dışı bırakmaktadır. Dördüncüsü Ermenistan üzerinden Türkiye'ye, beşincisi de Gürcistan üzerinden Karadeniz'e aktarılmasıdır.
Bu ihtimallerden Türkiye'nin çıkarma en uygun olan ve en az aktörle halledilecek olanı doğrudan Azerbaycan-İran-Türkiye hattıdır. Rusya-Karadeniz-Boğazlar ya da Rusya-Karadeniz-Bulgaristan-Yunanistan hattı ile Iran-Körfez hatta Türkiye'yi dışladıkları için en istenilmeyen alternatiflerdir. Ermenistan ve Gürcistan hatları ise gerçek bu ülkelerdeki Rus askeri gücü ve nüfuz alam, gerekse iç belirsizlikler yüzünden hiç de emin yollar değildir.
Türkiye ile İran arasında doğabilecek ortak çıkar alanları gerek Batı ülkelerinin gerekse İsrail'i ciddi şekilde kaygılandırmaktadır. Bunun için de Hazar petrolleri ile düzenlemelerin yapılacağı dönemlere yaklaştıkça Türkiye-İran ilişkileri gerginleştirmek istenmektedir. Hiçbir garantisi olmayan Gürcistan hattının sanki Türkiye'nin menfaatineymişcesine gündemde tutulmasının temel sebebi de budur. (Bu hatan mimarı olarak lanse edilen Emre Gönensay'ın bu dönemde Dış İşleri Bakanlığı'na getirilmesi de ayrıca önemlidir.) Böylece bir taraftan Türkiye'nin Iran ve diğer bölge ülkeleri ile geliştireceği ekonomik ilişkilerin getireceği pazarlık gücünün önüne geçilmek istenmekte, diğer taraftan belli dönemlerde ısıalan senaryolarla bu ülkeler tek tek enterne edilmeye çalışılmaktadır.
Geçmişte Türkiye'nin petrol konusunda yaptığı en akılcı anlım Kerkük-Yumurtalık petrol boru hattıdır ve bu boru hatanın sağladığı ekonomik ve stratejik avantajlar ortadadır. Körfez bunalımından bu yana bölgenin dengeleri yeniden oluşturulurken bu hattı kapalı tutulması da dikkate şayandır. Bölge dışı faktörler bölge-içi ortak ekonomik çıkar alanlarının oluşturulmasını engellemeye çalışmaktadırlar. Türkiye'de siyaset yapımcıları ciddi bir imtihanla karşı karşıyadırlar. Artık kısa dönemli yönlendirilmiş hissi tepkiler ve ideolojik temelli söylemler yerini akılcı, uzun dönemli, manevra alam ve pazarlık gücü yüksek taktiklere terketmelidir.
Yorumlar
Sırala:
Canlı
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.