İçe kapanma
Ahmet RıdvanYeni Şafak Gazete Yazarı
01:00, 06/01/2000, Perşembe • Yeni Şafak Haber Merkezi
Son yüzyıl tarihimize derinliğine nüfûzu bulunanlar, Sultan II. Mahmud''un, belki Fatih''ten sonra gelen en büyük "devlet ve yönetim tasarımcısı" olduğunu kabul ederler.
Aşk ve nefret birbirinin zıddı iki duygu!.. İkisinin de ortak özelliği, gerçekçi eleştiriyi ve muhâkemeyi devre dışı bırakması. Bizdeki bir ibtilâ, yani aşk veya nefret hali, bazan o dereceye varabilir ki gözümüzü kör, kulağımızı sağır etmeye kâfidir.
Bunları neden yazıyoruz?
Yenilikçi dönemin büyük sultanı II. Mahmut dolayısıyla!.. Tarihî zaruret ve realitenin farkında olanlar nezdinde II. Mahmut, hiç anlaşılmamış Osmanlı Sultanları arasında yer alır. Aynen Abdülhamid, Sultan Aziz ve Vahdeddin gibi. Halbuki sadece Tanzimatçılar değil, Sultan Aziz ve dönemi bürokrasi kadar Abdülhamid de istinâdını onda bulur. Son yüzyıl tarihimize derinliğine nüfûzu bulunanlar, Sultan II. Mahmud''un, belki Fatih''ten sonra gelen en büyük "devlet ve yönetim tasarımcısı" olduğunu kabul ederler. Aslında bu konu son derece geniş bir mevzûdur.. Müsâit bir fırsatla behemehal yazmak isterim.
Yalnız o günden başlayan, ve bugün için onulmaz bir yaraya dönüşen din eğitimine temas etmek istiyorum. Fakat daha evvel, Abdülhamid''in o günkü medrese hakkında yaptığı önemli bir tesbit var. 1905 yılında Japon imparatoru, kendilerine İslâm''ı anlatacak bir heyet gönderilmesini ister Abdülhamid''den. Abdülhamid düşünür, kimler gönderilebilir diye.
Tanzimat sonrasında açılan yeni okullardan mezun olanların ya dinle alâkası yok, ya da bilgileri son derece sathi!.. Medrese yetkililerine bakar: İslâm''ı biliyorlar, fakat dünyadan haberleri yok. Buradan şu ortaya çıkıyor. Abdülhamid''in aradığı belki de, aynen Mehmet Akif''in söylediği gibi, "asrın idrakiyle konuşan bir İslâmî temsil ve vukuf!.."
Neticede koca Abdülhamid ve koca Osmanlı, kendisini yüz akıyla temsil edecek böyle bir heyeti çıkaramamış.
İşte II. Mahmut''la başlayan eğitimdeki ikiliğin bizi sürüklediği tarihî girdap burası!..
Tarihte Osmanlı''nın kalifiye eleman ihtiyacını karşılayan iki kaynağı vardı: Enderun ve Medrese!.. Enderun''dan yöneten askerî bürokrasi yetişirken; Medrese mezunları genellikle kadı, müftü oluyor, yani adliye hizmetlerinde istihdam olunuyordu. Yani devlete âit asıl sorumluk, Enderun kökenlilerin üzerindeydi.
18''nci yüzyılın büyük mağlûbiyetleri de, dolayısıyla bu sınıfın omuzlarındaydı. Batı''da askeri topraktan kurtararak düzenli orduya geçen, bütün askeri kuvvetleri merkezden maaşa bağlayan ve sürekli eğitim ve tatbikat esasına ulaşan batı zihniyetindeki bu evrilmeyi, en ciddi şekilde farkeden kişi oldu II. Mahmut!.. Tabiî ki bu zihniyetin arkasında yatan çağdaş eğitim anlayışını ve sanayileşmedeki büyük gelişmeyi de!..
Osmanlı ordu ve eğitim sisteminde değişikliğe gitmek kuşkusuz gerekliydi. Bir yandan yeniçerilerin, öbür yandan tımarlı sipahî askerlerinin buna fırsat vermesi de asla düşünülemezdi. Bu yüzyılda sivil ve askerî bürokrasinin, sarayın iradesini aşan bir gücü bulunduğunu ise asla unutmamak gerekir. İşte Sultan Mahmud, bu iş için giriştiği tarihî operasyonda yanına kimi aldı biliyor musunuz? Bütünüyle dinî kamuoyunu!..
Yeniçerilikle beraber tasfiye edilen Bektaşilik tarikatının yerine de, Mevlânâ Halidi Bağdadî Nakşiliği''ni ikame etti. Neredeyse bütün Bektaşi tekkeleri Nakşiler''e tahsis olundu. Artık bundan böyle Nakşilik devletin yarı resmî tarikatı olup çıktı vesselâm.
Osmanlı ve yenilik dönemi adına unutulan bir gerçeğe de parmak basalım burada: Devlet düzenli orduya geçerken, bu anda Osmanlı''nın tarihî kurumu Enderun da tarihe karışıyordu. Artık bundan böyle üst rütbeli askerî sınıflar, "Mühendishâne" adı verilen yüksek askerî okullarda yetiştirilecekti. Buradaki "mühendis-hane" tabirine dikkatinizi çekerim. Yarı mühendis, yarı askerî bir eğitim!.. Yani teknik donanım alabildiğine öne çıkarılmakta.
Batı''daki bilimsel ve teknik bilgi gelişimini çok iyi farkeden II. Mahmud; mühendishaneleri kurarken, ilköğretim mecburiyetini getirirken, maalesef önemli bir kurumu ihmal etti ki, o da klasik medreselerdi. Fıkıh, kelâm, hadis gibi temel dallarda eğitim veren medresenin bünyesine; çağdaş teknik, tabiî ve beşerî bilimleri ayrı ayrı dersler veya bölümler olarak, niçin dahil etmeyi düşünmedi II. Mahmut? İhtiyacını duyduğumuz asıl yenilenme bu olduğu halde?
II. Mahmud bu zaruretin şuurunda olduğu halde, maalesef bu işe cesaret edemedi. Sebebi ise medresenin, Yeniçeri Ocağı''ndan daha güçlü ve köklü bir kuruluş olmasıydı. Yani yenilikçi sultanın cesareti buna kâfi gelmedi.
Ama bu devrimin mutlaka ama mutlaka başarılması da gerekiyordu. Ne yazık ki bu işe, Tanzimatçılar da güç yetiremezdi. Değil onlar, Abdülhamid bari medresinin ihtiyaç duyduğu bu "çağdaş dönüşümü" realize edebilseydi. Hayır!.. Ne bu meseleye sultanların gücü kâfi geliyordu, ne de Medrese''nin kendi içinden bir hamle doğuyordu. Yani eğitimdeki yenilenme ihtiyacının hâlâ daha farkında değildi medrese!.. Hayatsa durmaksızın bölünüyordu.
Halbuki bu asırda sürekli yeni okullar açılıyordu. Fizik, kimya hocasını neresi yetiştirecek? Ziraat ve Baytar mekteplerine ihtiyaç var mı, yok mu? Medresenin hâlâ farkına varmadığı gerçek, devletin ve toplumun kalifiye eleman ihtiyacının her geçen gün daha bir çeşitlenmesiydi.
Kuşkusuz bu muhafazakârlıktan hem din, hem medrese zarar gördü. Sonucu ise hepimiz biliyoruz.
Halbuki Batı''yla karşılaşmamız böyle yarım kalmamalıydı.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.