Laikliğin içini doldurmak

Türkiye''nin sistem sancısının bir boyutunda "laikliğin içini doldurma sorunu"nun bulunduğu açık. Sorun bir "laiklik tarifi" yapmakta odaklanıyor demek de mümkün.

Bu noktada, son zamanlarda Mustafa Kemal Atatürk referans gösterilerek getirilen tanım şöyle:

"Bireyin, üzerindeki dini baskılardan kurtarılarak özgür olması, dünya yaşamının din kurallarının etkisinden kurtarılıp, bilim ve aklın egemenliğine bırakılması, dünya sorunlarına akılcı ve bilimsel bakış açısı içinde yaklaşılması..."

Cumhurbaşkanı Sezer''in laikliğin kabulünün 64''üncü yıldönümü dolayısıyla yayınladığı mesaja da yansıyan bu çerçeve üzerinde düşünelim, bakalım bu çerçeve yeterince çözümleyici bir nitelik taşıyor mu?

Bu çerçevenin iki ayağı var:

1. Bireyi din baskılarından kurtarmak, dolayısıyla dünya hayatını dini özden soyutlanmış ilkelerle belirlemek.

2. Çözüm ararken akıl ve bilimi kullanmak.

Birinci noktaya bakarken aklımıza hemen iki soru geliyor:

1. İnsanı dünya hayatını belirlerken din etkisinden kurtarmak (eğer kurtarmaksa) sosyolojik olarak mümkün müdür? Din etkisinden kurtarmak dinle insan ilişkisini devlet eliyle düzenlemek anlamına da geldiğine göre daha baştan devletin dine karşı yansızlığı anlamına da gelen laikliğin özüne aykırı bir tavır sergilenmiş olmakta değil midir? "Dünya hayatını din etkisinden kurtarmak" ifadesi ile "dinden soyutlanmış-belki dinsiz bir dünya hayatı" arasındaki fark nedir? Bu söylem, söyleyenlerin bir kısmının hiç aklından geçmese de dinsiz bir dünya hayatının örtülü ifadesi olarak da algılanabilir mi? Türkiye ölçeğinde böyle bir yaklaşım, dini hangi alanlardan kovmayı öngörmektedir?

2. Dünyada laikliği uygulayan ülkeler içinde, tanrıtanımaz ideolojilerden yola çıkan eski Sovyetler dışarıda bırakılırsa, insanları din baskısından kurtarma söylemiyle yola çıkan bir başka ülke var mıdır?

Düşünüyorum ki, laikliğin tanımını yaparken "insanları din baskısından kurtarma" söylemiyle yola çıkanlar, bu soruların cevabını net olarak verebilmiş değillerdir. Belki içlerinde aynı zamanda radikal anlamda "din karşıtı" olan bir kısmının cevabı açıktır ve dini toplum için her anlamda referans olmaktan çıkarmaktır. Ama dinin bilimsel olarak da toplum hayatı için vazgeçilmezliğini bilen çok daha geniş bir kesimin "din baskısından kurtarma"nın içini nasıl doldurduğu, en azından "din karşıtları"ndan nasıl ayrıştıkları belirsizdir.

"Çözüm ararken akıl ve bilimi kullanma"yı laikliğin belirleyici unsuru olarak görmeye gelince, burada, sanırım şunlar ön kabul olarak ortaya çıkıyor:

1. Bilim ve akıl bütünüyle din vb etkilerden soyutlanmış bir alandır.

2. Bilim ve akıl planında dünyevi her meselenin net çözümleri vardır.

Bu her iki yargının da, tartışmalı hükümler olduğu açıktır. Ne bilim ve akıl, her etkiden soyutlanmış, her olaya beyaz sayfalar halinde yaklaşan disiplinlerdir, ne de bilim ve akıl yoluyla herkesi bağlayacak, yani herkesin üzerinde otomatik uzlaşmalar sağlayacağı net çözümler ortaya koymak mümkündür. Pozitif bilimler bile izafiyet teorileri ile "ortak gerçek" yaklaşımını sorgularken, sosyal bilimler alanında göreceliliğin kural olması kaçınılmaz olmuyor mu?

Bir bakıma ortada, birinci hükmün, ikincisinin sonuçları tarafından cerh edildiği bir durum söz konusudur.

Yani eğer bilim ve akıl planında her ortam için dünyevi her meselenin net çözümleri yoksa, o zaman "bilim ve akıl" diye kategorik olarak her derdin devası bir maymuncuk üretmek de mümkün değildir.

Ne yapılabilir?

Belki sadece gerçeğe ulaşma yöntemi olarak bilim ve akıldan yararlanmak anlamında bir yaklaşım söz konusu olabilir. Burada da bilim ve akılı "dine karşı" konuşlandırmak sağlıklı değildir.

Çünkü bizzat din de, ya da Türkiye için İslam da, bizzat kendisinin anlaşılması için bilim ve aklı şart koşuyor. Yani diyelim laik mantıkla bilim ve aklı dini dışlamak için kullanmak isteseniz bile dinin yönlendirmesinden yararlanıyorsunuz. Din, bilim ve akıl dışılığı mahkum ediyor. Akılsıza hitab etmiyor din, cehaleti dışlıyor. Dini bir hükümle, yaşayan vakıa arasındaki ilişkiyi görmek için "fıkıh" gibi tamamen akli disiplinlerin faaliyet gösterdiği bir ilim dalı oluşmuş. İctihad, çözüm üretmek için gösterilen bir akıl çabası demek. Her somut olayda din, akılla birlikte varoluyor.

Belki sorunu, "din"e değil akli muhakemeleri ve bilimsel araştırmaları dışlayan "şablon çözümler"e karşı duruş tarzında tarif etmek gerekiyor. Yani dogmalaşmaya karşı...

Böyle bir durumda sadece dinde değil, bilimsel bir üründe bile dogmalaşma söz konusu olabilir.

Böyle bir durumda Atatürk ilkelerini bile dogmalaştırabilirsiniz. "Acaba Anayasada yer alan Atatürk ilkeleri laik mantıkla tutarlılık arzediyor mu?" sorusunun cevabı nedir? "Atatürk ilkeleri bir tür kutsallık izafe edilen metinler haline getirilmiş midir?" sorusu da sorulmalı mı?

Türkiye ölçeğinde bile, laikliğe, Atatürk ilkelerine, din-devlet-toplum ilişkilerine verilen yüzlerce anlam bulmak mümkün. Bunların hepsi akli ve belki bilimsel ürünler... Hangisi bağlayıcı olacaktır? Akli ve bilimsel alan da göreceli sonuçlar ortaya koyduğuna göre, devlet ilkesi olarak bunlardan hangisini benimseyeceğiz?

Laik bir devlet, toplum hayatına ilişkin kurallar ararken, Aristo''dan, Sokrat''tan, ya da John Lock''tan, Marks''tan, Atatürk''ten yararlandığı gibi Hazreti Muhammed''den ya da Hazreti İsa''dan da yararlansa, kapitalizmden yararlandığı gibi İslam''dan da yararlansa olmaz mı? Kategorik din karşıtlığı bile akıl dışı, dogmatik bir yaklaşım değil midir?

Aslında ortada, bütün bunlardan kim nasıl, hangi yöntemler içinde, hangi gereklilikleri öne alarak, hangi insan tanımından yola çıkarak, hangi insani temel değerlerin var olduğunu düşünerek yararlanacak sorusu da bulunuyor. Türkiye gerçekliğini Yekta Güngör Özden farklı okuyor, Sami Selçuk farklı okuyor. Laikliği, Atatürkçülüğü, dini neden Yekta Bey''in gözünden görmeliyiz de Sami Selçuk''a itibar etmemeliyiz, bunun cevabı var mı?

Laikliği doğmalaştırmak bile laikliğin bilim ve akıl önceliğiyle ters düşüyor. Bilmem anlatabiliyor muyum? Sosyalizmin başına "bilimsel" ifadesini koyunca "Bilimsel sosyalizm"i dogmatizmden kurtaramadığınız gibi...