Türkiye"ye biçilen rol

Gündemde, Clinton''un Berlin Duvarı''nın yıkılışının onuncu yılı münasebetiyle Georgetown Üniversitesi''nde yaptığı konuşma var. Clinton''un sözlerinin bizim için en dikkat çekici bölümü, 21. yüzyıla ilişkin öngörüsünde Türkiye''ye biçtiği rol. ABD Başkanı, kuşkusuz bu rolü, ABD''nin küresel çıkarları çerçevesine oturtuyor. Ama her halükârda Türkiye''nin dikkatle değerlendirmesi gereken stratejik bir perspektif sunuyor.

ABD Başkanı yola, 20''nci yüzyıl değerlendirmesinden çıkıyor. Ona göre, "20''nci yüzyıldaki küresel yapılanmaları Osmanlı''nın yıkılışı belirledi." Yine ona göre "21''inci yüzyıldaki küresel yapılanmada da Türkiye''nin alacağı tavır önemli rol oynayacak." ABD Başkanı, Türkiye''nin Avrupa, Ortadoğu ve Asya arasındaki "köprü" rolüne dikkat çekiyor ve öngördüğü Türkiye''nin koordinatlarını "Laik, demokrat, Müslüman" olarak niteliyor. ABD Başkanı bir şeyi daha yapıyor, "Türkiye''nin Avrupa ile bütünleşmesini" bu çerçevede de "Yunanistan''la ilişkilerini düzeltmesini" tavsiye ediyor.

Bütün bunlar, hem dünyanın süper gücü tarafından yapılan bir durum değerlendirmesi olarak önemli, hem de öngörülen gelecek planlaması açısından... Türkiye, bu perspektifi ihmal edemez. Ama, Türkiye''nin de, sadece Amerikan perspektifine eklemlenmekten öte stratejik tahliller yapması kaçınılmazdır.

Hani bir ara, Sovetler''in dağılmasından sonra, "Yeni dünya düzeni"nden söz ediliyordu. Demek bir "eski dünya düzeni" vardı. Evet vardı. İşte o, Birinci Dünya Savaşı sonrasında, Osmanlı''nın yıkılışı ile şekillenen, İkinci Dünya Savaşı sonrasında da gözden geçirilen bir düzendi. Eski düzende Osmanlı''nın yıkılışı belirleyici idi, çünkü onun hakim olduğu coğrafyanın düzenlenmesi söz konusu idi. Bu coğrafya, mağlûp bir dünya idi ve mağlûbun kaderini paylaştı. Toprağından sistemine, dış politikasına, kültürel tercihlerine, hatta yönetim kadrolarına kadar belirlendi. Lozan, bu konuda temel bir belge oldu. Bizim devlet adamlarımız, Birinci Dünya Savaşı sonrasında aktedilen tüm anlaşmalar şöyle veya böyle değiştiği halde, Lozan''ın değişmemesini, Lozan''ı imza eden kadroların bir başarısı olarak değerlendirirler. Oysa işin aslı, bu coğrafyanın düzenlenmesinin zorluğunda yatıyordu, galipler İslâm''ı belirleyici bir güç olmaktan çıkaran bir yapı oluşturdular, bunu mağlûplara empoze ettiler ve mağlûplar, geçen sürede, bunu köklü anlamda değiştirici bir güç birikimine ulaşamadıkları için, statü, küçük değişiklikler dışında aynen kaldı.

20''nci yüzyılın Osmanlı sonrası gelişmelerine göre biçimlendiği tesbiti doğru, ama bunun Türkiye''nin, ve tüm İslâm coğrafyasının lehine olduğunu söylemek mümkün değil. Türkiye''nin temel başarısı, o yıkım süreci içinden bir vatan çıkarabilmektir. Onun dışındaki yapılanmada, "vatanın bekası" önceliği dışında özgün politikalar geliştirildiğini söylemek zordur. Aksine, geçen zaman, Türkiye açısından "sancılar" la doludur. İşte çağ bitiyor, Türkiye hâlâ sistem tartışmaları dahil, iç sancılarını aşabilmiş, dış ilişkilerde özgün yapılanmalar sağlayabilmiş değil.

ABD Başkanı Türkiye''ye hem bir sistem perspektifi veriyor, hem de dünyada oturacağı yeri tayin ediyor. Bu, ABD''nin bölgeye ilişkin projeleri açısından belki en ideal formül.

Bu formül içinde, Türkiye''nin Ortadoğu, Balkanlar, Kafkasya ve Asya ile ekonomik, politik, stratejik, dini, kültürel ilişkilerinin idraki var, teslimi var, artı bunun fonksiyonel boyutunu devreye koyma iradesi var. Bu arada, gene bu formül içinde, Türkiye''nin iç problemlerine ilişkin bir çözüm önerisi var.

Bu formül Amerika açısından ideal çerçeve olabilir. Türkiye açısından baktığımızda durum nedir?

Bir kere, Türkiye''ye biçilen küresel rolün kaç zamandır küçük oynamaya alışmış zihin yapımıza hoş geleceği kuşkusuz. Düşünün bir, Amerika gibi dünyaya biçim veren güç, 21''inci yüzyıl öngörüsünde Türkiye''ye, Batı Afrika''dan, Balkanlar''dan, Çin Seddi''ne kadar uzanan coğrafyada etkin bir rol biçiyor!

İkincisi, iç düzenlemede, uzunca bir süredir insan hakları, özgürlükler, toplum-devlet ilişkilerindeki sancılar sebebiyle bunalan toplum kesimleri için bir umut açılımı gibi telakki edileceği de muhakkak.

Ama daha gerçekçi bir değerlendirmede, Türkiye ve insanımız için, bu kendi dışında biçimlendirilen proje hangi değeri taşıyor?

Osmanlı sonrası bölge düzenlemesinin ana karakteri, bölgenin Batı-Sovyet sömürgeciliği amaçlarına göre tanzim edilmesi idi. Bu süreci değiştirme gücümüz olmadığı için ona uyum sağladık, zaman zaman da bu sürecin bizim için ideal düzen olduğunu seslendirdik. Yanılıyorduk. İçerdeki sancıların pek çoğu da, bu düzenlemenin ürünü idi. Biz içerdeki yapılanmayı da kutsadık.

Şu andaki düzenleme, Sovyet sonrası bir bölgesel yapılanmayı öngörüyor ve ABD öncülüğünde bir Batı hegemonyasını taşıyor. Bu hegemonyanın ilk yapı taşları, dış politikada İslâm ülkeleriyle soğukluk ve İsrail''le sıcak ilişkileri, iç politikada ise 28 Şubat sürecini getirdi. Yani sancılı yapı yaşıyor. Çünkü bölgenin en hakim kültür bileşkesi olan İslâm ve onun toplumsal yansımaları, ABD''nin projesinde de son derece sınırlı alanlara inhisar ettiriliyor.

Şu andaki şartlarda Türkiye''nin, bu kendi coğrafyasında bile oyun kurucu bir rol üstlenmesi imkânsız, bu biliniyor. Bunu yapacak başka bir İslâm ülkesi de mevcut değil. O zaman, yapılması gereken mevcut imkânlar içinden en iyiye ulaşmaktır. Ancak, mevcudun içinden en iyiye ulaşmak bile, lehimize olan unsurların sağlıklı tesbiti ile mümkündür. Belki Clinton''un sözleri, burada bile daralmış açılarımıza yeni ufuklar kazandırabilir. Bir büyük coğrafyanın odağındaki Türkiye, İslâmî hüviyetine vurgu yapılan Türkiye, insan hakları ve demokratik açılım ihtyacına vurgu yapılan Türkiye... Bu temel tesbitlerden yola çıkıp, bu temel kıstasları hiçbir zaman unutmayıp, aksine bunları geliştirme iradesini kuşanıp, Amerika ve Avrupa ile iyi ilişkiler kuran bir Türkiye...