Demokrasi endeksi ve ekonomik gelişme

Demokrasi ve ekonomi ilişkisi oldukça tartışmalı bir konudur. Demokratik kuralların geliştiği ülkelerin yüksek ekonomik gelişme yakaladığı tezine karşın demokratik standartların gelişmediği Çin örneği hep öne çıkarılır.

Türkiye çok partili siyasi hayata geçilen 1946 yılından bu yana bazen kesintiye uğrasa da bir demokrasi tecrübesine ve belirli demokratik standartlara sahip bir ülke ola gelmiştir.

Türkiye’nin yarım yüzyılı aşan demokrasi tecrübesine karşın ekonomik gelişmişlik düzeyi arzu edilen seviyede değildir.

Tabii ki Türkiye önceki on yıllara göre birkaç merhale aşmıştır ve bu gelişme önemli bir seviyedir. Fakat, ortaya çıkan zenginlik eşit paylaşılmadıkça demokratik değerlere olan talep de yükselmiştir.

Nitekim, 2019-2023 dönemini kapsayan 11. Kalkınma Planı’nda; “… hukukun üstünlüğü, güçlü demokrasi ile korunan ve geliştirilen temel hak ve hürriyetler, kalkınma çabasının taşıyıcı sütunları olarak benimsenmektedir” ifadelerine yer verilerek demokrasi ile ekonomi arasındaki ilişkiye işaret edilmiştir.

Economist Dergisi 2006 yılından bu yana Demokrasi Endeksi yayınlamaktadır. Economist Dergisi’nin ‘Demokrasi Endeksi’ne ilişkin 2018 yılı raporu (son rapor) 8 Ocak 2019 da açıklanmıştır.

Economist Dergisi; seçim süreci ve çoğulculuk, hükümetin işleyişi, siyasi katılım, siyasi kültür ve sivil özgürlükler gibi birbiriyle ilişkili ve tutarlı kavramsal bir bütünlük taşıyan beş kategoriden hareketle demokrasi endeksini hesaplamaktadır.

Endeksteki 5 kategorinin her biri 60 gösterge esas alınarak 0-10 arasında ölçeklendirilen puanların toplamından oluşmakta ve genel demokrasi endeksi 5 kategori endeksinin basit bir ortalaması ile elde edilmektedir.

Endeks verilerine göre ülke demokrasileri dört gruba ayrılmaktadır:

Demokrasi endeksi puanlarına göre, Türkiye 2012 yılında kusurlu demokrasiler arasına girmek için gerekli alt puan sınırına yaklaşmıştır. Ak Parti hükümetlerinin reformist çabaları bu sonucu getirmiştir. Bu dönemde yerli ve özellikle de yabancı yatırımcıların Türkiye’ye ilgisi artmış ve ekonomi gelişmiştir.

Türkiye demokrasi endeksi sıralamasında genelde 88-90 arasında giderken 15 Temmuz 2016’daki darbe girişimini bertaraf etmek için alınan tedbirlerin de (KHK ve diğer uygulamalar) etkisiyle endeksteki yeri gerilemiştir. 2018 yılında ise endekse dahil olan 167 ülke arasında 10 basamak birden düşerek (4,31 puanla) 110. sıraya inmiştir.

Bu dönem ekonomi açısından da Türkiye’nin türbülansa girdiği dönem olarak değerlendirilebilir. Ekonomiye dış kaynak girişi zayıflamış, döviz kuru yükselmiş (Ağustos 2018’de dolar 7 TL’yi aşmıştır), faizler, enflasyon ve cari açık alıp başını gitmiştir.

Bu ekonomik sorunlarla baş edebilmek için açıklanan yeni ekonomi programı, enflasyonla mücadele programı, yapısal dönüşüm adımları ve diğer destek programları neticesinde ekonomide olumlu sinyaller kendini göstermiştir. Nitekim, faiz oranı düşmüş, enflasyon düşüş trendine girmiş ve cari açık neredeyse kontrol altına alınmıştır.

Bu iyileşmelerin devam etmesi ve kalıcı olarak ortadan kaldırılması için yapısal dönüşüm adımlarını destekleyecek şekilde demokratik standartların geliştirilmesi de önemlidir.

Sayın Cumhurbaşkanı’nın açıkladığı yargı reform paketi bu açıdan önemlidir. Yargı reform paketinin hızla yasalaşmasının yanında, demokratik hak ve özgürlükleri geliştirecek yeni adımların atılması gerektiği de unutulmamalıdır.

Ülkeyi yöneten Ak Parti’nin reformist olduğu dönemlerde demokrasi endeksine yansıyan verilerle ekonominin gelişimi arasında sıkı etkileşim olduğunu unutmadan bugüne bakmak gerekiyor.

Bu nedenle, güçlü demokrasi ve yüksek ekonomik gelişme için devlet yönetiminde yasama, yürütme ve yargı arasındaki güçler ayrılığını belirginleştirmek, temel insan hakları gibi hassas konularda asgari şartları sağlamak gerekir.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemini çoğulcu demokrasiyi, hükümetin işleyişini, siyasi katılımı, sivil özgürlükleri geliştirecek şekilde revize etmek gerekiyor.