Salgın cari dengeyi bozuyor

Cari işlemler hesabı belirli bir dönemde bir ülkenin döviz girişi ve çıkışı arasındaki dengeyi gösterir. Finansmanını da eklediğinizde ödemeler bilançosuna ulaşılır.

2019 yılında cari işlemler dengesinde ciddi iyileşmeler yaşanmış ve yılın tamamında uzun yıllardır ilk defa fazla verilmiştir. Koronavirüs salgınının bütün ekonomileri olumsuz etkilemesi cari işlem dengesindeki iyimser havayı da bozmuştur.

TCMB tarafından açıklanan Mart ayına ilişkin ödemeler dengesi verileri de bozulmanın boyutunu ortaya koymaktadır. Bu yazıda Mart ayı ödemeler dengesi gerçekleşmeleri ışığında cari işlem dengesindeki gelişmeler değerlendirilecektir.

**

Bir önceki yılın Mart ayında 120 milyon dolar açık veren cari işlemler hesabı, bu yılın aynı ayında 4,92 milyar dolar açık vermiştir. Bunun sonucunda on iki aylık cari işlemler fazlası 6,3 milyar dolardan 1,46 milyar dolara gerilemiştir (halen fazla verilmesi de anlamlıdır).

Cari açığın temel belirleyeni olan dış ticaret dengesi, mal ihracatında yaşanan yüzde 18’lik gerilemeye karşın ithalattaki yüzde 3’lük artış nedeniyle bozulmuştur.

Yaşanan krize rağmen ithalattaki artışın pozitif kalma nedeni siparişlerin daha önceden verilmesi ve üretimin büyük ölçüde ithalata bağlı oluşudur. Diğer yandan TCMB Enflasyon Raporunda da belirtildiği gibi faiz ve kredilerde yaşanan gelişme sınırlı düzeyde de olsa iç talebi güçlü tutmaktadır. Bu açıdan değerlendirildiğinde iç talebin de (sınırlı da olsa) ithalata katkı yaptığı düşünülebilir.

Başlıca ihracat yaptığımız ülkelerde (ticari partner ve sınır komşularımız) Covid salgını nedeniyle yaşanan ekonomik daralma ihracatımızı da önemli düzeyde azaltmıştır. Şöyle ki; ihracatımızın yüzde 54’ünü gerçekleştirdiğimiz Avrupa ülkeleri salgın krizinden en çok etkilenen ülkelerin başında gelmektedir.

**

Cari dengeye en önemli katkı koyan alt kalemlerden birisi de hizmetler dengesidir. Özellikle turizm (seyahat) ve taşıma gelirleri cari işlem fazlası verilmesinin en önemli faktörlerinden biridir. Mart ayında hizmet sektörü gelirlerinde yüzde 56 oranında bir düşüş yaşanmıştır.

**

Cari açığın finanse edilebilmesi için finans hesabının fazla vermesi ya da rezervlerin kullanılması gerekmektedir. Devletin ve bankaların net borç ödeyicisi olması, doğrudan yatırımlarda yaşanan azalma ve portföy yatırımlarında net çıkışlar sonucu finans hesabı da açık vermiştir. Net çıkışların temel nedeni ise koronavirüs sonucu oluşan küresel risk iştahındaki düşüş ve sermayenin sağlam liman arayışı olduğu açıktır.

TCMB’nin yayınladığı son veriye göre cari denge 4,9 milyar dolar açık verirken, 7,7 milyar dolarlık finansman çıkışı olmuştur.

Bu tutarlara daha önceleri genellikle fazla veren net hata ve noksan kalemindeki (kayıt dışı sermaye hareketi) 4 milyar dolarlık negatif bakiyeyi eklediğimizde 16,6 milyar dolarlık bir finansman ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Söz konusu finansman ihtiyacı TCMB rezervlerinden karşılanmıştır (rezervler azalmıştır).

**

Cari açığın ve diğer finansman ihtiyacının tamamının rezervlerden finanse edilmesi sürdürülebilir değildir. Kriz döneminde ortaya çıkan bu yapı dış ticaret kalemlerine ilişkin yapısal reformların gereğini daha belirgin hale getirmiştir.

Nisan ayı ve sonrası ödemeler dengesi belirleyeni yine koronavirüsün ne ölçüde kontrol altına alınacağı (etki sahasının genişliği) ile ilgili olacaktır. Bazı öncü göstergeler (Güven endeksleri, PMI endeksi v.s.) Nisan ve Mayıs aylarında Covid’in etkilerinin daha derin olacağına işaret etmektedir. Nitekim TİM verilerine göre (TÜİK verileri 1 ay geriden izliyor) ihracat Nisan ayında da önceki aya göre daha da sert düşerek 8,4 milyon TL’ye gerilemiştir.

Mayıs ayından sonra planlanan normalleşme çabalarının (aslında salgının geleceği açısından bir kumar oynanıyor) virüsün neden olduğu ekonomik hasarı ne ölçüde telafi edebileceğini zaman gösterecektir (şu an belirsizlik söz konusu).

Küresel ticaret hacminin gelişimi, turizmin seyri, petrol fiyatları ve Türk lirasının değer kaybının ithalat üzerindeki etkisi cari işlem dengesinin geleceğini belirleyen temel faktörler olacaktır.

Yurtiçi ve yurtdışı finans çevrelerinin önemli bir kısmı Türkiye’nin cari işlemler dengesindeki bozulmanın kısa süreli olacağını tahmin ettiklerini, hatta cari dengenin yılsonu az da olsa pozitif bir değer alacağını söylemeleri gelecekle ilgili önemli göstergedir.