Cumhuriyetin başarısını nasıl değerlendirmeli

Yıllar önce Kanal-E''de Cumhuriyetin 75. yıldönümü dolayısıyla düzenlenen bir tartışma programına katılmıştım. Farklı düşünce kesimlerinden birkaç kişi ile birlikte Cumhuriyetin başarısını değerlendiriyorduk. 75. Yıldönümü projelerini yapan bir kuruluşun temsilcisi Cumhuriyet dönemindeki ekonomik ve sosyal gelişmeye değinerek sayılarla Türkiye''nin nereden nereye geldiğini anlatmıştı. Türkiye''nin 1923 yılındaki ekonomik ve sosyal seviyesinden 75 yıl sonra ulaştığı seviyeyi Cumhuriyetin başarısı olarak sunmuştu.

Hatırlarsanız Eski Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel de Cumhuriyetten söz ederken yirmili yıllarda toplu iğne bile yapamayan ülkenin Cumhuriyet sayesinde sanayi malları ihraç eder hale geldiğini ballandıra ballandıra anlatmayı çok severdi. Şu kadar kilometre demiryolu, karayolu, şu kadar hastane, şu kadar fabrika, okul, vs. yapılmışsa bütün bunlar Cumhuriyetin büyük bir başarısıdır, derdi.

Bu bakış tek yönlü ve düz bir bakışla doğru ve gerçekten de büyük bir başarı olarak görülmektedir. Ancak Türkiye''nin Cumhuriyet döneminde eriştiği seviyeyi kendisiyle değil aynı dönemde başkalarının başarılarıyla kıyaslamak gerekmez mi?

Sözünü ettiğim programda bunları anlatan kişiye itiraz etmiş ve şunu sormuştum. Demiştim ki, şöyle düşünelim; Osmanlı Devleti son bulmuş ve yerine Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş olmasın. Saltanat devam etmektedir. Ülke de aynen İngiltere''de olduğu gibi demokrasiye geçmiştir. Tepemizde Halife/Sultan bulunmaktadır, ülkeyi de Halife/Sultanın hükümeti yönetmektedir. Böyle bir durumda Türkiye''de demiryolları yapılmayacak, karayolları inşa edilmeyecek, okullar, sağlık kuruluşları, sosyal tesisler tesis edilmeyecek miydi? Ülkede hastaneler, fabrikalar, atölyeler kurulmayacak mıydı? Yani ülkede Sultanlık rejimi devam ediyor olsaydı ekonomik ve sosyal bakımdan kalkınıp gelişemeyeck miydik?

Bu soruma bazı itirazlar yapılmış ve fazla ciddiye alınmayacak argümanlar öne sürülmüştü.

Dikkat çekmek istediğim ve muhataplarımı çekmeye çalıştığım nokta şuydu: Cumhuriyetin başarısını yolla, fabrika ile, kurulan tesislerle, maddi bir takım unsurlarla değil temel hak ve özgürlükler alanında, demokrasi ve yönetim kalitesinde, insanca bir sosyal düzen kurmada ulaştığı seviyede arayalım. Dünyanın en otoriter, baskıcı, hatta totaliter sistemleri bile maddi anlamda ciddi başarıları yakalıyorlar. Mesela Sovyetler Birliği''nin özellikle şehirlerin alt yapı ve bayındırlık sahasında herkesin gıpta ile baktığı bir başarı yakalamıştır. Şehir planlamaları, alt yapı tesisleri son derece başarılıdır. Bu durumda Sovyet sisteminin eşsiz ve kazanımlarının ne kadar büyük olduğu söylenebilir mi? Asıl önemli olan insanca bir sosyal düzen kurmada, temel hak ve özgürlükleri hayata geçirmedeki başarısı nedir?

Cumhuriyetle birlikte Türkiye''nin çeşitli alanlarda önemli atılımlar gerçekleştirdiği, büyük başarıların yakalandığı ortada. Ancak kendimizi başkalarıyla kıyaslayarak değerlendirdiğimizde bizden daha da başarılı olanların olduğu açıktır. Hatta öyle ki bu arada İkinci Dünya Savaşına girip tahrip olan, yakılıp yıkılan bir kısım ülkeler bile maddi alanda bizden daha ileri gitmiş, ülkenin kalkınmasının en somut ölçüsü olan milli hasılada Türkiye''yi geride bırakmışlardır. Mesela yirmili yıllarda Yunanistan ile Türkiye ekonomik ve sosyal bakımdan hangi düzeyde idiler, bugün hangi düzeydeler? İspanya, Portekiz, Avusturya gibi ülkelerle bizim gelişmişliğimiz nasıl bir tablo sunuyor?

Konunun en şaşırtıcı olanı Türkiye''nin Cumhuriyetten önce tartıştığı sorunları ile bugün tartıştığımız sorunlar arasında büyük bin benzerliğin bulunmasıdır. Kolektif sorunları çözmede ne başarılı olduğumuz önemli bir sorudur.

Cumhuriyetin bir ülkenin maddi kalkınmasını hızlandıracak bir argüman olarak sunulması ne gerçeklikle ne de özüyle bağdaşabilen bir savunmadır. En basitinden böyle bir yaklaşım cumhuriyetin özünün anlaşılmadığını ortaya koyar. Bugün cumhuriyetin ilan edildiği tarihten bu yana geçen 84 yıl sonra geriye dönüp bir değerlendirme yapacak ve başarıyı konuşacaksak öncelikle “yönetim kalitesi”ni konuşmamız, cumhuriyeti demokrasiyle tamamlama konusunda elde ettiğimiz merhaleyi önümüze koymamız gerekiyor. Ülkenin ve toplumun mukadderatına Hanedana mensup bir Halife/Sultan hükmetmemektedir; ancak toplum kendi mukadderatına ne oranda sahip çıkabilmektedir? Toplumun kendi mukadderatına sahip çıkabilmesinin araçları, yapı ve kurumları sağlıklı işleyebiliyor mu? Cumhuriyetin başarısı bu sorulara verilecek cevaplarda aranmalıdır.