İstanbul Zirvesi"nden geriye ne kaldı?

Kanada''dan Japon Denizi''ne kadar uzanan coğrafyada yer alan elliden çok devletin liderini buluşturan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT)''nın İstanbul Zirvesi''nin ülkemizde gerçekleşmesi haklı olarak Türkiye için bir gurur ve iftihar kaynağıdır. Düşünün dünyanın en muktedir liderleri aynı anda İstanbul''da bir toplantıda buluşuyorlar ve 21. yüzyılın planlamasını konuşuyorlar.

Böyle bir zirvenin İstanbul''da toplanmasının Türkiye''ye sağlayacağı tanıtım imkanları, prestij ve organizasyon tecrübesi kazanç hanemize kaydedilecek hususlardır. Giderek bir kongreler kenti haline gelmeye başlayan İstanbul açısından bu zirve çok önemli bir referans olacaktır. Elliden çok devletin liderini bir zirvede buluşturabilen ve bunu başarıyla gerçekleştiren bir İstanbul bunun gibi nice uluslararası kongreye ev sahipliği yapacak belki de ileride mesela Viyana, Cenevre, Paris gibi kentlerde olduğu gibi Birleşmiş Milletler''in bazı birimlerinin merkezi bile olabilecektir! Neden olmasın? Tarihi, kültür dokusu ve alt yapısı buna elbette ki müsaittir. Bunu kotarmaksa siyasetçilerimize kalmıştır.

Bugün sona erecek İstanbul Zirvesi''nin asıl önemli olan tarafı burada alınacak kararlar ve bu kararların öncelikle Türkiye''nin geleceğinde oynayacağı roldür. AGİT ile ilgili tartışmalara ve yazılanlara baktığımızda zirvenin İstanbul''da yapılmasının devamlı öne geçirildiği dikkat çekmektedir. Oysa ki önemli olan burada tartışılan konular ve alınacak olan kararlarla bunların toplumların geleceğinde oynayacakları roldür. Bu nokta da Bakü-Ceyhan petrol boru hattı antlaşmasının imzalanması diğer konuları gölgesinde bırakmıştır.

AGİT''in tarihine bakıldığında iki hususun özellikle öne geçtiği dikkat çeker. Biri Avrupa''nın güvenliği çerçevesinde yapılanlar ve bu arada konvansiyonel silahların ve askerlerin indirimiyle ilgili AKKA Antlaşması''nın imzalanmış olmasıdır. Her ne kadar uygulanmasında bazı sorunlar yaşanmakta ise de AKKA Antlaşması AGİT''in en önemli başarılarından birisidir. Diğeri ise üye ülkelerin insan hakları ve temel özgürlükler konusundaki çabalarıdır. İnsan hakları ve temel özgürlükler konusu AGİT çalışmalarıyla ulusların kendi egemenlik alanlarından çıkarılarak evrensel bir alan haline getirilmiş ve bu alanla ilgili gelişmelerde üyelerin kendi egemenliklerini ileri süremeyecekleri kararlaştırılmıştır.

Her iki konu da Türkiye''nin geleceği, geleceğini inşa etmesi ve önümüzdeki yüzyılda dünyanın şekillenmesinde yapacağı katkı açısından son derece önemli gözükmektedir. Soğuk Savaş yıllarında ve o dönemin şartlarında oluşturulmuş olan askerî gücün yeni şartlara göre örgütlendirilmesi, silah ve askeri güçte yapılacak indirimler hayatî bir sorundur. Ama bundan daha önemli olan bugün artık dayanılamaz hal alan insan hakları ve temel özgürlükler alanındaki yeniden yapılanmaya yapacağı katkıdır.

Helsinki Nihai Senedi, Paris Şartı, Helsinki Şartı, Lizbon Deklarasyonu gibi önemli belgeler kabul eden ve üyelerin politika oluşturmalarına katkıda bulunan AGİT''in İstanbul Şartı neler getirecektir? İnsan hakları ve temel özgürlükler konusunda getireceği yeni düzenlemeler, anlayışlar ve kurumsal düzenlemeler 21. yüzyılın ipuçlarını taşıyacaktır. Pekçok kişi "Ümidimiz AGİT" derken zirvenin insan hakları ve temel özgürlükler konusunda getireceği yeni açılımlara dikkat çekmektedirler. Bu Türkiye için, tarihî tecrübelere bakarak konuştuğumuzda, daha da önem kazanmaktadır. Zira Türkiye''de demokratikleşme, insan hakları ve temel özgürlükler konusundaki açılımlar ve gelişmeler devamlı dışarının talebi ve baskılarıyla gerçekleştirilmiştir. Bu bakımdan AGİT''in bu konudaki kararları ve baskıları sonucu insan haklarının genişlemesine ve temel özgürlüklerin realize edilmesine olumlu katkıda bulunacaktır.

Dışarıdan talebi ve baskısıyla insan hakları ve özgürlükler konusunda bir genişlemeye kavuşmak biraz onur kırıcı bir gelişme gibi görülebilir. İç siyasal dinamiklerle ve siyaset kurumunun iradesiyle gerçekleşmiş, vatandaşların bu konudaki taleplerine olumlu cevap verilmiş olsa elbette daha güzel olur. Ama böyle olmuyor! Ayrıca artık insan hakları ve temel özgürlükler konusu da devletlerin kendi ulusal egemenlikleri içinde mütalaa edilecek konular da değil. Bunlar evrensel değerlerdir ve bu konudaki açılımlar, gelişmeler uluslararası kongreler, kararlar, çabalar sonunda gerçekleşmektedir.

ABD Başkanı Clinton''un işaret ettiği Türkiye''nin 21. yüzyılın kuruluşunda önemli rol oynayabilmesi için alması gereken kararların başında insan hakları ve temel özgürlükler konusuyla ilgili olanlardır. AGİT İstanbul Zirvesi ülkemizin insan hakları ve temel özgürlükler alanında bir açılım ve yeni bir anlayış getirebilirse bizim için büyük bir katkıda bulunmuş olacaktır.