Türkiye''nin ciddi bir anayasa sorunu olduğunu toplumun her kesimi kabul ediyor. Aslında bu sorun bugünün sorunu değil, belki de Türk modernleşmesiyle birlikte gündeme gelen ve bir türlü üstesinden gelinemeyen bir temel sorundur. Sorunun temelinde pek çok faktörün saklı olduğu veya konunun sorunsallaşmasında çeşitli faktörlerin etkili olduğu söylenebilir.
Öncelikle altının çizilmesi gereken temel husus Türkiye''nin geleneğinde ciddi bir anayasa tecrübesinin bulunmamasıdır. Evet eğip bükmeden itiraf edelim ki Türkiye''nin kendi geleneklerinden tevarüs ettiği bir anayasa geleneği yoktur. Anayasanın gündeme gelmesi ve siyasi bir kurum olarak sisteme yerleşmesi modernleşme ile birlikte olmuş ve Yeni Osmanlılar Cemiyeti''ne mensup olanların çabalarıyla sisteme dahil olmuştur. Bir toplumun siyasi bakımdan örgütlenmesini sağlayan en üstün norm olarak anayasanın tarihsel süreçte belli bir dönemde gündeme gelmesi bu tarihten önce her şeyin belirsiz, kuralsız ve keyfince olduğu anlamına gelmez. Anayasanın temel işlevi siyasi iktidarın sınırlandırılması, iktidarın örgütlenmesine ilişkin temel çatının çatılmasıdır. Bu anlamda modernleşme öncesinde de iktidarı sınırlayan çeşitli faktörler ve iktidarın örgütlenmesine ilişkin gelenekler vardı ve buna uyulması meşruiyet için zorunluydu.
19.yüzyılda baş gösteren yenilik hareketleri çerçevesinde Batılı kurumların ve usullerin ithal edilmesiyle devletin içinde bulunduğu yönetim krizinin aşılabileceği düşünülüyordu. Bu çerçevede Batı''dan ve özellikle de Fransa''dan çeşitli yasaların, uygulamaların ve kurumların alındığını biliyoruz. Anayasa da bu çerçevede gündeme gelmiştir.
Sanıyorum ikinci temel özelliğimiz gelenekten yoksun anayasaların kurumsallaşmayı başaramamış olmalarıdır. İlk anayasanın padişah fermanıyla yürürlüğe girdiği 1876 tarihinden bu yana, değişiklikleri bir yana bırakırsak, beş ayrı anayasa yürürlüğe koymuş bulunuyoruz. Oysa ki bizden bir asır önce 1776 tarihinde yürürlüğe giren Amerikan Anayasası elan yürürlüktedir. Anayasanın mevcut usul ve kurumlarının istikrar ve itibar kazanmaları, ancak zamanla mümkün olmakta ve sık sık değişiklikler bu imkanı ortadan kaldırmaktadır. Osmanlı Devleti dönemindeki anayasa uygulamalarını bir yana bırakalım en azından Cumhuriyet döneminin temel anayasası olan 1924 Anayasası uygulanıyor olsaydı, kurumsallaşmanın başarılması konusunda daha iyi noktada olabilirdik.
1961 ve 1982 anayasalarının darbe sonrasında ve darbecilerin iradelerinin bir ürünü olarak yapılmış olmaları bir yandan kurumsallaşmayı olumsuz etkilemiş diğer yandan da darbe şartlarında oluşturulmuş vesayet rejiminin anayasa aracılığıyla sürdürülmesi gibi olağanüstü bir işlev yüklemiştir. Darbelerin meşrulaştırılması zaten başlı başına temel bir sorunken darbe rejiminin, vesayet altında hazırlanan anayasa ile sürdürülmek istenmesi anayasalara yeni işlevlerin atfedilmesi anlamına gelmiştir. Aslında anayasalar yeni bir toplum inşa etmenin aracı değil siyasi iktidarı örgütlemenin ve vatandaşların lehine sınırlandırmanın aracı olarak görülmesi gerekirken bizde, yeni bir toplum inşa etmenin aracı olarak görülmüştür. Siyasi sistemimizde anayasaların sorunsallaşmalarının özünde yatan önemli özelliklerden biri de budur. Demokratik toplumlarda anayasalar yeni bir toplum inşa etmenin aracı olamazlar ve böyle bir amaçla ortaya çıkamazlar.
Bu genel gözlemlerden ideolojik ve otoriter toplum sistemlerinin anayasalarını ayrı tutmamız gerektiğini hatırlatmamda yarar var. İdeolojik siyasi sistemlerin en önemli özelliği yeni bir toplum inşa etmeye yönelmeleridir. Toplumsal mühendislik veya siyasi mühendislik gibi kavramlarla anlatılmak de istenen yeni bir toplum inşa etme çabasıdır. Bir iktidar ve zihin dünyasında toplum, yeniden inşa edilebilir, masa başında kurgulanabilir, tasarımı yapılabilir, istendiği gibi şekil verilebilir bir nesne olarak görülüyorsa böyle bir toplumsal ortamda anayasalar da toplumu inşa etmenin en etkin aracı olarak gündeme gelmektedir. Otoriter sistemlerin anayasaları temelde bu özelliğe sahiptir.
Türkiye anayasaları temelde ideolojik nitelikli ve “modern bir toplum” inşa etmenin aracı olarak kurgulanmışlardır. Cumhuriyet dönemindeki her üç anayasa da yeni bir toplum kurgusunun aracı olarak görülmüşlerdir. Bunlardan en liberal olanı dahi bu özellikte olup belli bir ideolojiyi yücelten, koruyan ve diğerlerine geçit vermeyen bir çerçeve çizmiştir. Konunun uzmanı herkesin özlemini duyduğu tarafsız, yansız ve belli ideolojiye dayanmayan sivil bir anayasanın gerçekleştirilmesi için Prof. Dr. Zafer Üskül''ün önerilerinin gerisinde bir art niyet aramaksızın tartışılması gerekir. Sayın Üskül, yıllardır yaptığı ve yazdığı önerilerini yeni siyasi kimliğiyle yapınca niçin sorun haline getirilmek isteniyor sorusu üzerinde düşünmek gerekiyor.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.