Türbelerle kapanan tarih (II)

Bir önceki yazımızda aktardığımız üzere, 1925''de İcra Vekilleri Heyeti''nde türbelerin kapatılmasına ilişkinin kanun teklifi görüşülürken, Hamdullah Suphi Tanrıöver''in itirazları, Mustafa Kemal Atatürk''ün şu sözüyle karşılık görmüştü:

- "Bekle; 10-15 sene bekle, bütün türbeleri sana vereceğiz!"

Acaba bu ifadeyi nasıl anlayabilir; başka bir deyişle, söz''ün kendisinden ziyade maksadını ("kasd-ı mütekellim"i) nasıl açık kılabiliriz?

Türbelerin yeniden açılabilmesi için 10-15 senelik bir süre tayin edildiğine göre, bu kararın geçici bir niteliğe sahip olduğu söylenebilir ki zaten Tanrıöver''in de 1947 CHP Kurultayı''nda bu hâtırayı nakletmesinin asıl sebebi budur. Nitekim kendisinin Bükreş Büyükelçisi''ne söylediği şu söz de bu sebebi izah ve teyid etmektedir:

- "Bir müddet mazi ile alâkamızı kesmek istedik, onun için türbeleri kapattık!"

"Türbelerin kapanması" ile "mâziyle alâkanın kesilmesi" arasında zaman bakımından kurulan münasebet fevkalâde calib-i dikkattir: a) "10-15 sene bekle..."; b) "Bir müddet..."

Hamdullah Suphi aynı yıllarda (II. Dünya Harbi''nin ertesinde) Eminönü Halkevi''nde verdiği konferansta benzer kanaatler serdedince, dinleyiciler arasında bulunan Orgeneral Fahrettin Altay kendisine şöyle itiraz eder:

- "Buyurduğunuz cereyan başlarsa, bu memleketin nereye gideceğini kestirmek kabil olmaz. Padişah türbelerinden sonra evliya türbeleri açılır, sonra halkın türbelere adakları başlar, gene bezler, paçavralar sarılır, gene kapıların önü mezbahalara benzetilir, gene hacı hoca, derviş, softa meydanı alır; ve bütün inkilâblarımız tehlikeye düşer!"

Şimdi de Tanrıöver''in kendi görüşünü nasıl müdafaa ettiğine bir bakalım:

- "Hayır hayır Paşam! Millet bu safhayı çoktan atlatmıştır, böyle şeyler tekerrür etmez ve olamaz. Memleket rüşdünü isbat etmiş ve inkilâbları benimsemiştir!" (Samih Nafiz Tansu, "Cumhuriyet", 25 Mart 1959''dan naklen)

Türbelerin açılmasıyla "inkilâbların tehlikeye düşmesi" veya "milletin rüşdünü isbat edip inkilâbları benimsesi" arasında acaba ne alâka vardır?

Hiç değilse o vakit çok büyük bir alâka vardı!

Bu alâka evvelemirde "türbeler" ile "mâzi" (tarih) arasındaydı. Milletin mâzisini "dinî" ve "din-dışı" şeklinde bağımsız iki kategoriye ayırmak mümkün olmadığına göre ve daha da önemlisi türbelerin bir "bütün" olarak mâziyi temsil etmesinden ötürü "millet" ile "mâzi"nin arasındaki alâkanın kesilmesi için önce "millet" ile "türbeler"in arasındaki alâkanın kesilmesi gerekmişti.

Tanrıöver''in daha önce evliya türbeleri hakkında "İsterseniz bunlar kapatılabilir" dediği ve sadece "büyük adamların, vezirlerin, sanatkârların türbelerinin kapanmasına karşı çıktığı" hatırlanacak olursa, Orgeneral Altay''ın itirazına daha kolay anlam verilebilir. Çünkü Tanrıöver, "mâzi"yi "din"den (vulgarize edildiği takdirde, "irtica" veya "hurafe"den) ayırmakta ve "türbeler"in "dinî" karakterini zayıflatarak salt "tarihî" yönünü öne çıkarmaya çalışmaktadır. Altay''ın itirazı da tam bu noktadadır: "Padişah türbelerinden sonra evliya türbeleri açılır, sonra..."

Sonra... Evet, Paşa''nın asıl endişesi bu teşebbüsün sonrasıyla alâkalıdır! (Ya tekrar mâzi hortlarsa?!?)

Bütün bu açıklamalara binâen Mustafa Kemal Atatürk''ün Hamdullah Suphi''ye söylediği sözü daha sağlıklı bir biçimde yorumlayabileceğimizi sanıyoruz. Kanatimizce söylenmek istenen şudur: "10-15 yıl sonra türbelerin açılabilir; çünkü o gün geldiğinde onların kapatılmasını gerektiren nedenler ortadan kalkmış; yani inkilâblar amacına ulaşmış olacaktır!" [Hamdullah Suphi''nin de Orgeneral Altay''a söylemeye çalıştığı budur: Mâzi çoktan bir daha hortla(ya)mayacak hâle getirilmiştir!]

Türbelerin kapatılma kararının "geçici" olduğu iddiası ancak bu çerçeve dahilinde kabul edilebilir ki bugün türbeler zaten açıktır; tıpkı Ayasofya müzesi (!) gibi... tıpkı merhûm Adnan Menderes''in anıt-mezarı (!) gibi...

Hâsılı, sözleri her zaman zahiriyle yorumlamamalı; bilâkis sözün sahibinin maksadını da dikkate almalı. Sözgelimi, Mustafa Kemal Atatürk, arkadaşı Binbaşı Abdülkerim Bey''e 18-19 Mayıs 1329''da (1913) Gelibolu''dan şöyle yazmaktadır: "Seni gören, seni seven, senin mu''cizât-ı meveddetini müşahede eden dedegân-ı meşhûreden Selanik meydan dedesi bu fakir Kemal, yeni bir zemin-i ictihadın tayini husûsunda zât-ı kerimullahtan niyaz eder." (Müteferrika, sy. 14, s. 92, 1998)

Bir arkadaşa yapılmış bu espri dolu betimlemeler, sadece bir şakadan ibaretti; dolayısıyla bu ifadeleri ciddiye alanlar yanılırlar!

Türbeler kapanmakla tarih de kapanmıştı; ve bu kesinlikle bir şaka değildi!