O ince, hassas çizgi
Fehmi KoruYeni Şafak Gazete Yazarı
00:00, 07/05/1999, Cuma • Yeni Şafak Haber Merkezi
Bir yabancı dostum, "Bu da mı o ince teli koparmayı getirmedi?" dediğinde şöyle bir irkildiğimi saklayamam. Birkaç yıl önce, aynı dostumun benzer bir sorusuna, "Merak etme, yüzyıllar içinde sertleşip kabuk bağladığı için, tel, böyle bir sarsıntıyla kopmaz" cevabını vermiştim;
Her sistemin bir meşruiyet temeli vardır; iktidarlar o temelin üzerinde yönetim hakkını kullanırlar. Kimi sistemlerde, sözgelimi bazı krallıklar ve teokrasilerde, meşruiyet ilahi kaynaklı olma iddiasındadır. Ya da, bazı krallıklar, kralların sıradan insanlardan farklı olduğu temeline oturur; vatandaşlar kendilerini yönetenlerin mesela ''mavi kan'' taşıdıklarına inanırlar. Demokrasilerde ise meşruiyetin kaynağı ilahi değildir, yöneticiler yönetilenlerden farklı oldukları iddiasında da bulunamazlar. Tersine, sıradan insanlar, iktidarı, oylarıyla çıkartırlar. Bir oy fazla alanın bir oy az alandan daha çok yönetme hakkı vardır demokrasilerde.
Yönetimler için ''meşruiyet'' hayati önem taşır. İlahi kaynaklı olduğu iddiasındaki teokrasilerde de, mavi kan teorisine dayalı krallıklarda da, yöneticiler, bu iddialarını suya düşürecek davranışlardan kaçınırlar. İslami olma iddialı teokrasilerde, yöneticilerin sefahate merak sarmaları, dünyevi kuralları dini olanların önüne geçirmeleri iddiayı sakatlayan bir etkiye sahiptir. Asırlar boyunca yaşanmış saray darbelerinde, yeni yönetim, eskisinden daha meşru olduğunu, ''meşruiyetin kaynağına daha bağlı olmak'' ile açıklamıştır.
Türkiye, mavi kan teorisinden hiç söz edilmese de egemenliğin babadan oğula geçtiği bir krallık geleneğinden geliyor. Sultanlar, yönetimlerini, teokrasilerden bildiğimiz ilahi kaynakla açıklama yanlısıydılar. İddiaları tanrının yeryüzündeki gölgesi (zıllullahi fil''arz) olmaktı. Osmanlı yenilenmesi, padişahın egemenliğinin seçilmiş temsilcilerce de paylaşıldığı meşruti bir yönetim tarzına evrilerek gerçekleştirildi. Osmanlı''nın tarih sahnesinden çekildiği dönemde, padişahlar, belki de geçmişten daha çok, dini otoriteye dayalı yönetim (halife olma) iddialarını vurguluyorlardı.
Türkiye''de insanlar böyle bir gelenekten geliyorlar. Bu geleneğin demokrasiyi bütün kural ve kurumlarıyla yaşatmakta milli benliği zorlayıcı bir etkisi var. Ülke yönetiminde yaşanan sıkıntılar bir tarafa, daha küçük birimlerde, mesela siyasi partilerde hatta en küçük sosyal organizma olan ailede bile, gücü kullananlar, küçük birer padişah gibi davranıyorlar... Partilerde yönetime gelen, ayrılmayı içine sindiremediğinden, yenilgilere rağmen, işbaşından gitmiyor. Dıştan baktığınızda, kolay anlaşılamayan bir meşruiyet anlayışı egemen bizdeki zihinlere...
Bu geleneğin demokratik hayat üzerinde olumsuz etkileri bulunduğu gibi, başka toplumlarda zayıf olduğu görülen devlet-vatandaş ilişkilerinde olağanüstü önemli bir işlevi var. Vatandaş, iktidarda bulunanlara, kendilerinden aldıkları geçici bir yetkiyi kullanan sıradan insanlar muamelesi yapmıyor bizde; sanki çok daha köklü, olabildiğince güçlü bir iktidar kaynağı söz konusuymuşçasına mutlak bir itaat gösteriyor. Başında kim olursa olsun, o kişi veya kişiler hangi eğilimi yönetime yansıtırlarsa yansıtsınlar, vatandaş, ona uymayı bir görev biliyor. Bizde, vatandaşın devlete itaati, demokrasilerde sıradan vatandaşın sergilediği bağlılıktan çok öte...
Bunda, meşruiyetin dini kaynaklı olduğu dönemlerin etkisi var. O dönemlerde, özellikle İslam''ın Sünni anlayışının egemenliği sebebiyle, "Yönetimde burnu halkalı bir siyahi bile olsa" ona itaatin mutlaka gerektiğine inanılırdı. Bugün de, insanlar, ''ulul emre itaati'' vecibe bilen o geçmişten aldıkları genetik kodu davranışlarına yansıtıyorlar ve sandık zayıf bir iktidar dahi çıkarsa baştaki yönetimlere itaat ediyorlar...
Ancak o genetik kodda bazı ince ayarlar da var. İnsanlar meşruiyet kaynağına bakmaksızın yönetenlere itaat ediyorlar, ama yönetenler de onların hassasiyetlerini fazlaca zorlamıyorlar. En fazla zorlamanın görüldüğü tek parti döneminde, imparatorluktan cumhuriyete geçişin getirdiği büyük altüst oluş yüzünden yöneten-yönetilen bağında zayıflama gerçekleşse bile, büyük kopuş yaşanmadı. Bunda, yönetimdekilerin, meşruiyet konusundaki hassasiyete dikkatleri ve en büyük değişiklikleri yaparken de dengeleri bir biçimde koruma titizlikleri büyük rol oynadı. İnce tel hiç kopmadı.
Son yıllarda bu alanda ciddi bir tehlike yaşanıyor. Üniversitelerdeki başörtüsü yasağı, o ince teli epey zorlayan bir yanlış uygulamadır; ancak, bunalımın en zirve noktaya ulaştığı ve bazı yabancı gözlemcilerin, "Acaba kopar mı?" beklentisine girdiği günlerde bile, "Zorlanır, ama kopmaz" cevabını gönül rahatlığıyla verebiliyorduk. Merve Kavakçı olayı, konunun tartışılma biçimi, etkin konumda bir partinin Meclis''i çalıştırmayarak ağız birliği içinde "Dışarı" diye bağırması, halkı temsile hak kazanmış bir milletvekilinin göreve başlatılmaması o ince teli kanırtmaya başladı.
Özellikle yönetme konumunda olanların, kendilerini taraf gibi ortaya sürmekten vazgeçip geriye yaslanarak, manzaraya bütüncül bir göz atmalarında yarar var. Yüzyılların mirası olan devlet-millet kaynaşması, daha önce hiç yaşanmadığı biçimde, bu olayla tahribata uğruyor. Toplum tam ortasından ikiye bölünüyor...
Sağduyunun hakim hale gelmesinin zamanı; ama ne yazık ki, sağduyuyu toplumun gündemine taşımakla yükümlü olanlar dahil herkes yangına körükle gidiyor... Tel de ha koptu, ha kopacak...
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.