Rusya merkezde mi?

Bugüne kadar sık sık "Almanya liderliğindeki bir çekirdek Avrupa" projesine ve buna gösterilen tepkilere değindik. Geçtiğimiz yılın başlarında, İngiltere düzleminde (ki son dönemlerde işlevi yeterince göz önünde tutulmayan, oysa bunu gözardı etmenin ciddi stratejik hatalar doğuracağı bir aktördür), şunları söylemiştik: "İngiltere''de, AB konusunda daha ''ılımlı'' olan Tony Blair''in ve İşçi Partisi''nin başa geçmesinin Almanya için rahatlatıcı olacağı düşünülmüştü. Ama aynı dönemde Fransa seçimlerini Sosyalistler kazandılar. Sosyalist Parti''nin zaferini sağlayan temel etken, Chirac''ın Avrupa Para Birliği çerçevesinde ''hızlı'' bir entegrasyona aşırı vurguda bulunması ve buna karşı ülkede oluşan ''milli refleks''ti. Fransızlar, siyasi iradelerinin Almanya tarafından ezileceği kuşkusuna kapılmışlardı. Fransız hükümeti de siyasi ağırlığını artırmak amacıyla para birliği meselesinde inatçılık ve oyunbozanlık yapmaya başladı. Yani Avrupa dengeleri ciddi biçimde değişmedi.

Bu şartlarda İngiltere''nin konumu nedir? Benim savım oldukça basit: İngiltere''de hangi hükümet iş başında olursa olsun, bu ülkenin temel tutumu kolay kolay değişmez. Nedir bu temel tutum? Avrupa Birliği''nin siyasi entegrasyonunun geciktirilmesi ve Avrupa''nın merkezinde bir ''çelik çekirdek'' oluşumunun engellenmesi. Ada Krallığı Kıta Avrupası''nda kendinden habersiz iş yapılmasından hoşlanmaz."

O günlerde İngiltere''nin AB''deki dönem başkanlığının, siyasi ağırlığı olmasa da "psikolojik bir mevzi" niteliği taşıdığını belirtmiştik. İngiliz "The Economist"in o dönemki bir sayısında da, "İki-hızlı Avrupa projesi" bağlamında, bu husus vurgulanıyordu. O dönem şunları yazdık: "The Economist''te çıkan ''İngiltere''nin Avrupa''daki Yeri'' başlıklı yazıya göre, İngiltere''nin tercihi ''çok-hızlı'' değil, ''çok-sistemli'' bir Avrupa. Yazıdaki laf kalabalığının ardında tek bir önerme yatıyor: İngiltere Avrupa''da farklı vitesler istemiyor, özellikle de ''Alman vitesi''ni. ''Çok-sistemli Avrupa''da ''çelik çekirdek'' projesini sulandıracak bir yaklaşım.

Peki İngiltere Türkiye''nin tam üyeliği için bir müttefik mi gerçekten? İngiltere''nin desteği taktik nitelik taşıyor. Türkiye, mevcut konumuyla, Alman vitesinin önündeki temel engellerden biri. Ancak yarın ''çelik çekirdek'' hayata geçerse, ''çok-hızlı Avrupa'' gerçekleşirse ve örneğin Avrupa Parlamentosu gibi kurumlar önemini yitirirse, Türkiye''ye destek olmanın da anlamı kalmaz. Görüleceği üzere, İngiltere temel konumunu korumak için her türden alternatife açık. Bu alternatiflerden biri de İngiltere-Türkiye parantezinden daha güçlü bir model, İngiltere-Rusya parantezi, Rusya-Avrupa ilişkileri belirsizliğini koruyor. Ancak ortada belli başlı iki ihtimal var. Bunlardan ilki sözünü ettiğimiz modeldir. Bunun gerçekleşmesi için, Rusya ile ABD''nin (İngiltere''nin değil!) çıkarlarının ve rol paylaşımının birbirine uygun düşmesi gerekmektedir. Bu, Almanya''nın önündeki manevra alanının ciddi biçimde daralması anlamına gelecektir. Diğer ihtimal ise, Almanya''nın Batı''dan ''bağımsız ve başarılı'' bir Rusya politikası inşa etmesi halinde, bu iki ülkenin çıkarlarının belli oranda çakışmasıdır. Bunun anlamı da Rusya''nın yüzünü doğuya dönmesidir. Böyle bir Rusya-Almanya ittifakı Doğu Avrupa''dan Asya''ya, Balkanlar''dan Kafkasya''ya kadar geniş bir coğrafyayı etkiler."

Aynı hususu, geçen yılın mart ayında, "Büyük Denklem" başlığı altında işlemiştik: "Bu büyük denklemin üç nirengi noktası var: ABD, Almanya ve Rusya (İngiltere ve Çin ise mevcut stratejik çerçevenin farklı yönlere esnemesini sağlayabilecek güç odakları). Denklemin çözümünü sağlayacak ''bilinmez'' ise ABD''nin tutumu. 1997 yılında, henüz belli ''zirveler'' (daha doğrusu, bu biçimsel buluşmaların ardındaki ''hakiki'' pazarlıklar) gerçekleşmemişken, ABD''nin önünde iki seçenek var gibiydi: ABD ya tercihini Almanya''dan yana belirleyecek ve Rusya''nın dışlanması (kontrolsüz biçimde ''başıboş'' kalması) sonucunu doğuracak olan bu formül kısa vadede Doğu Avrupa ile Kafkaslar ve Orta Asya''da dengelerin Batı dünyası lehine oturmasını sağlayacaktı. Ancak bu durum ''tehdit kapasitesi'' belirsiz bir Rusya kadar, kontrolsüz güç kazanan bir Almanya''nın da doğmasına yol açacak ve uzun vadede yıkıcı bir ABD-Almanya rekabeti kaçınılmaz hale gelecekti. Ya da ABD, Almanya''yı paranteze almak yönündeki klasik stratejisini tercih ederek Rusya ile ''içeriği belirsiz'' bir stratejik işbirliği içine girecekti. Bunun sonucu da Rusya''nın kendi ''yaşama alanı''nda (lebensraum) belli bir manevra rahatlığına kavuşması olacaktı."

Artık şu soruların cevabını arayabiliriz: ABD kesin bir tutum belirledi mi? Türkiye-Rusya ekseni hangi gelişmelere açık? İyimser "işbirliği" projelerine mi yakın durmalıyız, yoksa kötümser "çatışma" senaryolarına mı? Ve bu düzlemde, İngiltere''nin oynayabileceği rolün ne kadar farkındayız?