Cemil Meriç

Her insanın okuduğu yazarın karakterini, mizacını, fizikî görünümünü tanımak gibi merak ettiği noktalar mutlaka vardır. Kimdir? Hayatı nerede ve nasıl geçmektedir? Söyledikleri ve yazdıkları yaşadıkları mıdır? Çevresinin onunla, onun çevresiyle ilişkileri nasıldır? Vesaire.

Okuduğu kitabın yazarını sadece yazılarından tanıyan kimi okuyucular etkilendikleri yazarları kafalarında öyle bir yere yerleştirirler ki, onun da bir insan olduğunu unutarak adeta olağanüstü bir konuma getirirler. Böyle bir şartlanmayla merak ettiği yazarı günü gelince yakından tanıyan okur, umduğunu bulamamanın ve görememenin verdiği şaşkınlıkla ona da normal bir insan gözü ile bakmaya başlar ve bu hayret ve şaşkınlığın yerini artık "yazma" çabasının bazı insanlara özgü bir vergi olduğu anlayışı kalır.

Kendine özgü anlatım tarzıyla okuyup da etkilendiğim ilk gözağrı yazarlarımdandır Cemil Meriç. İfade ettiği anlam bir yana, ifade ediş biçimi olarak şu cümlelerden nasıl etkilenilmez? "Avrupalı. Hangi Avrupalı? Bugün bütün dünya Avrupalı değil mi?", "Vehimlerimizi bir anda dağıtıveren, rüyalarımızı alıp götüren bir sitayiş. İnsan kaçmak istiyor. Mağaraya, mezara veya cinnete.", "Osmanlı rahatsız ediyordu M. Kemal''i. Silinmesi gereken vesikaydı yakın tarih. Mazi zaman zaman gevezelik ediyordu. Dil devrimi Selanik''in İstanbul''a isyanıdır, Selanik''in ve bütün Anadolu''nun."

İşte 12 Eylül''ün hemen akabinde Anadolu''dan Payitaht''a üniversite eğitimi için gelmiş bir taşralı olarak, bütün yazdıklarını eksiksiz okuduğum Cemil Meriç''i tanımak istedim. Bütün kitaplarını tekrar gözden geçirip, cevabını bizzat yazarın kendisinden alacağım dilden edebiyata, edebiyattan politikaya onlarca soru hazırladım. Yeni Devir''deki "Dağarcık" sütununu okuyor ve gazetenin yazı işleri müdürü Hüseyin Evliyaoğlu ile de görüşüyorduk. Konuşmayı gazete yayımlayacaktı. Bu amaçla Göztepe''deki evine ilk gidişimiz kadim dostum Mustafa Armağan''la oldu.

Bir ucu denize çıkan Tütüncü Mehmed Efendi Caddesi''nin sol tarafında yer alan, bulmakta zorlanmadığımız üç katlı bir binanın giriş katı. L tipi büyükçe odanın sade dekoru kitaplarla badanalı duvarlarında kaldı gözlerimiz. Uğruna feda ettiği gözlerini görmezlikten geliyor Üstad, kitaplarım diyor, gençliğimde beni yalnız bırakmayan kitaplarımı şimdi okumak istediğim zaman yalnızca kokluyorum; birikmiş hasretimi böyle gideriyorum ancak. Ben, L''nin kısa bacağının ucunda dışarıdan çiçek tarhlarıyla kaplı pencerenin önünde oturuyorum. Haftalık birikmiş gazetelerini bıraktım masanın üstüne. Gazeteden gönderilen telif ücretini takdim ettim. Sonra da gazete adına uzunca bir konuşma yapmak istediğimi ve sorular hazırladığımı söyledim. Teyp kullanamayacağımı, ancak konuştuklarını eksiksiz dikte edebileceğimi söyledi. Bunun üzerine uzun bir süre konuşulmadı, sessizlik dolu ortama tam bir sükûnet hakim oldu.

Soracağım soruları önce ana hatlarıyla bir defa okudum. Aralıksız dinledikten sonra şu açıklamayı yaptı: "Soruşturmanızı büyük bir sabır ve alaka ile dinledim. Geniş bir tecessüsünüz var. Yarım asrı dolduran bir düşüncenin her yönünü kurcalamağa kalkmışsınız. Suallerinizi layıkıyla cevaplandırmak için bir değil bir düzine kitaba ihtiyaç var. Eserlerimi yeniden yazmak, gölgede kalan veya ister istemez gölgede bırakılan birçok soruları yeniden ele almak lâzım. Gerçek aydınlığı ancak vahiyde bulabilirsiniz. İnsanın başarabileceği, uçsuz bucaksız bir meçhuller ormanında birkaç kibrit tutuşturmaktan, kesif ve çok sınırlı bir karanlık parçasını aydınlatmaya çalışmaktan ibaret. Şahsınızda birçok okuyucularımın da merakını aydınlatacağıma inandığım için anketinize muhatap olmayı kabul ediyorum."

Yayıncısına not: İki oturumda gerçekleşen ve 11 saat süren bu konuşma 2-11 Nisan 1982 tarihleri arasında Yeni Devir gazetesinin ikinci sayfasında yer aldı. Üstad''ın külliyatını ağıraksak yayımlayan İletişim Yayınları, bütün yazdıklarını kuşatan konuşmalarının yer aldığı kitaba bu uzunca mülakatı da mutlaka dahil etmelidir.