Roman okumak muzır mı, müfid mi?

Ahmet Hamdi Tanpınar, Yahya Kemal''e dair kaleme aldığı monografisinin bir yerinde, Yahya Kemal''den şöyle bahseder:

O günlerin Dergâh''ının basıldığı Evkâf-ı İslâmiye Matbaası''nda musahhihlik yapan nûrânî çehreli, çelebi tavırlı, efendi ve olgun davranışlı bir Mevlevî dervişi vardır. Yahya Kemal bu özellikleriyle onu gözünde büyütmüş, idealize etmiştir ve sık sık çevresindekilere "İşte Şark''ın kemal zirvesi bu tiptir" demektedir. Fakat bir süre sonra bu adam için etrafındakilere şu fıkrayı anlatır:

"Birgün Beyazıt Câmii''ne uğramıştım. Bizim Mevlevî vaaz ediyordu. Kendi kendime, işte, dedim, onu konuşurken yakaladım. Kimbilir ne güzel şeyler söyleyecek. Ve bu ümitle yaklaştım. Adam koyu Üsküp ağzıyla konuşuyordu. İlk işittiğim cümle, ''Roman okuyorlar, sakın okumayınız, dininizden olursunuz...'' cümlesi oldu."

M. Fatih Andı, geçtiğimiz aylarda yayımlanan Roman ve Hayat (Kitabevi Yayınları) kitabının "Roman okumak muzır mıdır?" başlıklı yazısının giriş kısmında bu anekdotu belirttikten sonra şu tesbitte bulunur: "Mevlevî dervişin Yahya Kemal''i hayâl kırıklığına uğratan bu tavrı, aslında, edebiyatımızın yenileşme (Batılılaşma) süreci içerisinde, roman karşısında Türk toplumunun belki yalnızca bir kesiminin bir devredeki bakış açısını bize yansıtan tipik bir örnektir."

Roman bizim edebiyatımıza Tanzimat''tan sonra girmiş ve etkisi oldukça yaygınlaşmış nev-zuhûr bir türdür. Yahya Kemal''in "Osmanlı pilav yer mesnevi söylerdi" sözünden hareketle, her ne kadar mesneviyi romanın selefi kabul edersek de, bu türün Osmanlı toplumundaki etkisinin romanın Tanzimat sonrası Türk edebiyatındaki etkisiyle aynı olup olmadığını bilmiyoruz.

Öyle ki bir zamanlar okuduğu romanın etkisinde kalan gençlerin havaîlik ve hayâlîlikleri karşısında aileler çocuklarına roman okumayı bile yasaklamışlardır. Bunun sebebini Andı''nın şu satırlarından daha iyi anlamak mümkündür: "Okuyucunun büyük çoğunluğu, muhayyilenin sınır tanımaz genişliği içerisinde, kendilerini roman kahramanının yerine koyar ve farkında olmadan, ''romanı yaşar.'' Romanın cazibesi de burada kendisini gösterir. İşte bu "yaşama hâli" hayâlî dünyadan çıkıp gerçek hayatta da sürmeye başlarsa, o zaman, birey için bir değişim, "yeniden yapılanma"ya başlayan bir hayat veyahut tam tersi "kayan bir hayat" söz konusudur. Bu etkilenmedir. İşte halk için, sıradan okuyucuya göre romanın mafsidliğinin sebebi de buradan başlar. Roman okuyarak kendilerinden başkalaşan çocuklarını gören anne-baba için bu edebî türün ''mazarrat''ı su götürmezdir artık. (...) Romanın çok daha sonraları, cumhuriyet döneminde muhafazakâr Türk ailesinde ancak dinî-ahlâkî-tarihî bir mahiyet kazanmış örnekleriyle, kısmen kabul görmeye başlamış olması da bu görüşü doğrular."

Romanın bunca etkisinde kalan okur-yazarlarımız okuduğu roman kahramanlarını yıllar yılı çocuklarına isim olarak koymuştur?! Reşad Nuri''nin Çalıkuşu yazıldıktan sonra kim bilir kaç kız çocuğuna Feride ismi konmuş ve bu çocuklar Feride tipi gibi davranmaya başlamışlardır?! Halid Ziya''nın Mai ve Siyah''ındaki Ahmet Cemil tipi az mı taklit edilmiştir?! Bugün nüfus kütüğünde Nihal Atsız''ın Bozkurtların Ölümü''nden mülhem ne kadar Kürşad ismi vardır?!

Önümüzdeki hafta kardeşinin düğününü yapacak olan şu satırların yazarı bile, daha lise birinci sınıfta okuduğu Huzur Sokağı''nın Hilâl''ini o günlerde doğan kardeşine isim olarak koymuştu. Bu etkilenme ve etkilendiğini şöyle ya da böyle belli etme, duygusal yaradılışlı olan biz Türklere özgü bir özellik mi, bilmiyorum?!..