Avrupalılaşmak mı?

Ahmet Refik Altınay, hakkında "Tarihi Sevdiren Adam" diye kitap yazılmış (Muzaffer Gökman, İstanbul, 1978) asker kökenli bir tarihçi. "Memâlik-i Osmâniye''de Demirbaş Şarl" adlı eserinden dolayı İsveç, "Türk İdaresinde Bulgaristan" adlı çalışmasından ötürü, Bulgar İlimler Akademisi tarafından nişan ve madalya ile ödüllendirilen, tarihle ilgili çok sayıda eserde imzası bulunan Ahmet Refik, 1933''teki üniversite devrimi (reform muydu?) sırasında, görevinden uzaklaştırılmış, içine düştüğü yoksulluk yüzünden bazı kitaplarını, değerli eşya ve tablolarını satmak zorunda kalmış. Bestelenmiş şiirlerini "Gönül" (İst., 1932) adlı bir kitapta toplayan A. Refik, 10 Ekim 1937''de Haydarpaşa Hastanesi''nde vefat etmiş.

Biyografisinden öğrendiğimize göre A. Refik, 1915 yılında Eskişehir Sevk Komisyonu başkanıyken hastalanıp İstanbul''a dönmüş. İki Komite İki Kıtal adlı eserinin ilk bölümü "Eskişehir, 20 Eylül 1331 (1915)" ibaresini taşıdığına ve orada Ermeni nüfusun maruz kaldığı davranışlardan duyduğu üzüntüyü ve öfkeyi yansıttığına göre, hastalanıp İstanbul''a dönmesinde bu olayların da payı olduğu düşünülebilir.

Ahmet Refik''in sözünü ettiği iki komiteden ilki, İttihat ve Terakki Partisi''dir (belli ki tarihçimiz onu "fırka" yahut "parti" değil", "komite" saymaktadır); öteki de Ermeni komitesidir.

Kitabını, "insaniyetten başka hiçbir şey nazarı dikkate alınmayarak sırf hakikat tasvire çalışılmıştır" diye takdim eden, "bu feci devirde Türklerden ve Ermenilerden elim bir surette hayatlarına nihayet verilenler için ruhum aynı derecede muzdariptir." demekten kendini alamayan yazarımız, gördüklerini ve işittiklerini anlatır. İttihatçıların Ermenilere reva gördükleri haksızlık ve zulümlerden sonra "Erzurum, 6 Mayıs 334 (1918)" bölümünde Ermeni komitelerinin müslüman halka yaptıklarını okuruz. Ermeni çetelerinin vahşeti ve zulmü, işgalci Rus kuvvetlerini bile ürkütüp engellemeye yöneltecek denli acımasızcadır. Öyle ki, yazarın "iki komite, iki kıtal" adıyla İttihatçılarla Ermeni komitelerini aynı kefeye koymuş olmasına isyan edesiniz gelir. Yazarın Kafkas Yollarında adlı eserinde de Ermeni zulmünün örnekleri sergilenir. (Bu kitapta İttihatçılardan hiç söz edilmemesi ilginçtir.)

Tarihçimiz, eskiden Osmanlıların hıristiyan halkın lisanına ve irfanına karşı şiddet göstermeye "tenezzül bile" etmediklerini belirterek, "Evvelâ İslâmiyet buna şiddetle mâni idi" der ve şöyle devam eder: "Ayrıca idarelerinde bulunan kavimlerin kendilerine karşı isyanını hatırlarına bile getirmezler, kuvvetlerine ve kendilerine güvenirlerdi. Kafkas dağlarının kuzey eteklerine kadar ilerleyen Osmanlı paşaları bu büyük ülkede oturan Ermenilerden hiçbir ferdin burnunu kanatmamışlar, bilakis reâyanın mesaisinden ve faaliyetinden ordunun muzafferiyetini, vilâyetin imarını temin için pek çok istifade etmişlerdi. (...) Van''ın ücra köşelerinden İstanbul''a gelen Ermeniler, ayvazlık hizmeti için kibar konaklarına girerler, haremin itimadını kazanırlar, âdeta aile erkânından sayılırlardı. Ermeni sanatkârları Osmanlı sanatının en nefis eserlerini vücuda getirirler, müşterek irfana hizmet ederlerdi. Bu hal, Osmanlı vatanında yaşayan unsurlar milliyet emelleri peşinde koşuncaya kadar bu tarzda devam etmişti. Fakat Avrupa''nın Türkiye işlerine müdahalesi, Türkiye''den menfaatler ve imtiyazlar koparmak için gayrimüslim unsurların koruyucusu sıfatını takınması, bu vaziyeti son derece zarara uğrattı. Buna Osmanlı idaresinin kararsız, perişan bir halde devam etmesi de tesirli olmaktan geri kalmadı. Asıl en birinci sebep de bu idi."

Ahmet Refik''in o gün için öngördüğü ve önerdiği çözüm çok ilginç. Ona göre, yirminci asrın medeni devletleri arasında komitecilikle, çetecilikle devlet yürümez. "Bu yaranın tamamen şifa bulması için, Avrupa''nın bünyesiyle aynı kanı, aynı uzviyeti hâiz olması lâzımdı. Bu tekâmül ise ancak ilimle, marifetle, adaletle, hakikati bütün çıplaklığıyla kabul etmek, hattâ zâhiren değil, asıl fikren Avrupalılaşmak sayesinde mümkün olabilirdi."

Ne demeli? İzzetten zillete düşüşün böylesi görülmüş müdür? Dün zavallı Ahmet Refik, belki de farkında olmadan "ilim, marifet, adalet, hakikat" kavramlarının canına okumuş; bugün de Avrupa ve Fransa "soykırım" kavramının ırzına geçiyor.