"Anayasal an" yakalandı mı?

Tahminimin bu yönde olduğunu söyleyemesem de dileğim şöyle: Eğer iktidar partisi anayasa değişikliğine ilişkin kanun teklifini –açıkladıkları gibi- mart ayı başında Meclis''e getirmekten vazgeçip, konuya ilişkin ortaya saçılan önerileri ve eleştirileri dikkate alarak tekliflerini bu çerçevede tekrar kaleme almaya karar verir ise, toplumu Sezin Öney''in geçen gün yayımlanan o güzel yazısında sözünü ettiği "anayasal an" a – tam olarak yakalanamasa da- epeyce yaklaştırmış olacaktır.

Bakalım Ak Parti bu "an"ı dikkate alacak, değerini bilecek ve direksiyonu bu yöne çevirebilecek mi?

Bu "dileğim"in gerçekleşmesi halinde içinde yaşadığımız toplumun "siyaset"ten artık bambaşka sözlerle söz etmeye başlayacağını –rahatlıkla- söyleyebiliriz. Bu değişim muhakkak ki AK Parti''yi de bambaşka bir yere taşıyacaktır. Bu yönde bir tercihin gerçekleşmesi halinde, haftalardır iki adım ilerleyemeden sürdürdüğümüz anayasa ve anayasa değişikliği tartışması nihayet sahici-hakiki bir nitelik kazanabilecektir.

Unutmayalım: "Anayasal an" bu ülkede de mutlaka (çünkü dünya ile birlikte biz de değişiyoruz ve değişmeye mecburuz) bir gün yakalanacaktır; bu durumda bunu gerçekleştirebilen siyasi partiler de tabii ki siyasetin "şeref kürsüsü"nde yer alacaklardır. O halde akılcı bir perspektiften bakıldığında, AK Parti''nin –bir ölçüde kendine rağmen de olsa!- ayağına gelen bu fırsatı tepmemesi gerekiyor. Söylediğim gibi, tahminim bu yönde olmadığından "olması gereken"den söz ettiğimin farkındayım. Ama yine de "belli olmaz, umut kesilmez" desek mi acaba?

Sezin Öney, yakından takip ettiği eskinin "sosyalist halk cumhuriyetleri"nde "duvarın yıkılması"ndan sonra gerçekleştirilen anayasa değişikliklerinden söz ediyordu. Bu yeni anayasalarda Avrupa''nın bir parçası olarak "demokratik düzene" nasıl sahip çıkıldığını, giderek somutlaşan Avrupa Birliği üyeliği fikrinin bu süreçte nasıl rol oynadığını gözden geçiriyordu. Öney''e göre, "Orta ve Doğu Avrupa anayasaları, teknik açıdan bakıldığında hak ve özgürlükleri son derece ileri seviyede koruyan, neredeyse mükemmel belgelerdi."

"Ne var ki" diye devam ediyor yazar, "Sajo''nun terimleriyle ''anayasal an'' yakalanarak yapılmamışlardı. Yapıldıkları ülkelerin toplumunu kenetleyen, ortak bir geleceğe doğru teşvik eden, geçmişe sünger çekmek bir yana, onun getirdiği korkular ve endişelerle ortak olarak biçimlendirilen, ortaklıktan doğan yasalar değillerdi." Yeni anayasalar yapma süreci bu şekilde işlediğinden dolayı da, "Orta ve Doğu Avrupa anayasaları bugün, devlet ve halk arasındaki uçurumun süregelmesi sorununa deva olamıyorlar."

Öney''in yazısından, Andras Sajo''nun "anayasal an" kavramıyla ne kastettiğini daha açık anlatan şu satırları da aktaralım: "Yani, toplumun, benzer deneyimlerden geçmenin getirdiği birliktelik duygusu içinde, ortak hareket ederek, ortak bir kimlik heyecanı ve hevesiyle bir anayasa oluşturması, ''anayasal an'' yakalanınca mümkün olabiliyor."

Anayasa tartışmaları söz konusu olduğunda Türkiye''nin durumu birçok olumsuz duygunun yanında insana "hüzün" de veriyor. Tamam, artık "duvarın altında" kalmış bulunan bu Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri, başlarına gelen "totaliter sistem" felaketi geçmiş siyasal birikimlerini yerle bir ettiği için, teknik açıdan hak ve özgürlükleri son derece ileri seviyede koruyan yeni anayasalara kavuşmuş olsalar da "anayasal an"ı yakalayamıyor.

Peki ya bu tür bir talihsizlik ile karşılaşmamış olan Türkiye, "anayasal an"dan o niçin hâlâ bu kadar uzakta? Demek ki Türkiye, tarihinde "sosyalist bir ülke" olma deneyimini geçirmemiş de olsa, bu totaliter sistemin "alaturka" versiyonu ile o derece yıpratılmış ki, değil "anayasal an"ı yakalaması ortaya "teknik açıdan bakıldığında hak ve özgürlükleri son derece ileri seviyede koruyan" bir anayasa koymayı bile beceremiyor.

Türkiye''nin bunu hak etmediğini düşünenler arasında ben de varım. Sonuç olarak, anayasa tartışmalarına 150 yıl önce başlamış bir ülkede yaşıyoruz. Büyük Devrim''in ilkelerinin dilimize kolaylıkla terçüme edildiği bir ülkede yaşıyoruz. Ama biz hâlâ, bir askeri darbenin ürünü olan bir anayasayı "medeni dünya"dakilerle eşdeğer kılmamak için ortaya yüz çeşit mazeret sunuyoruz.

Kavramsal fasıldan uzaklaşıp somut örneklerle konuşacak olursak:

Bakın, iktidar partisinin ortaya koyduğu anayasa değişikliği paketi, hakkında konuşan bütün cenahların işe sarılmasıyla -hepten karşı çıkanlarının dolaylı katkısından bile söz edebiliriz- giderek toplumun sevdiği-benimsediği bir büyük tartışma konusu olma yoluna girdi. İlk günlerin epeyce heyecansız havası yerini sanki bambaşka bir "pathos"a bırakacak gibi görünüyor. Toplumun giderek hemen her kesiminin bu işi "sevmesi", yani konuşmaya katılması büyük bir nimettir. Bilinmez, belki de toplum olarak o "anayasal an"ın etrafında dolaşmaya başlıyoruz.

Anayasa değişikliğine ilişkin ortaya atılan taleplere bakın… Memurlara grevli toplu sözleşme hakkının tanınması, seçim barajının düşürülmesi, zorunlu din dersinin kaldırılması, 42. maddede belirtilen "anadil" şartının kaldırılması, 66. maddede tarif edilen "Türk-Vatandaş" tanımının değiştirilmesi, siyasi partiler yasasının değiştirilmesi, sendikal haklara ilişkin talepler, "Diyanet"e ilişkin maddenin gözden geçirilmesi, Anayasa Mahkemesi ve HSYK''nın oluşumuna ilişkin son derece yerinde öneriler, Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi''nin kaldırılması, "su kaynaklarının korunmasının anayasal güvence altına alınması" (TZOB Başkanı Şemsi Bayraktar''ı bu önerisi için kutlar, çok geçmeden bizim parlamentomuzda da "Yeşil" grubun yer almasını dileriz…)

Hepsi bu kadar değil tabii ki.

İktidar partisi, hazırlamış olduğu "paket" sayesinde toplumda büyük bir tartışmaya yol açtığı için ne kadar övünse azdır…

Ancak unutmayalım ki, toplumun önemli bir bölümünün "paket" dolayısıyla başlattığı bu anayasa tartışmayı ciddiye alması gerekenlerin başında da iktidar partisi geliyor.