Küresel kredi krizi olarak isimlendirdiğimiz mevcut krizin patlak verdiği günün üzerinden neredeyse iki yıl geçti. Aradan geçen zamanda yaşananları, atılan adımları ve konuşulan konuları şöyle bir değerlendirdiğimizde, çıkarılan onca gürültüye rağmen aslında işin ruhuna yönelik ciddi bir dönüşümün işaretlerini göremediğimizi itiraf etmeliyiz.
İşin özü şu: İktisadın bir bilim dalı olarak ortaya çıkışından bu yana oluşan tecrübe ve bilgi birikimi, yaşanan onlarca yükseliş ve düşüş, farklı politika tercihleri ve bunların sonuçları, bize hâlâ insanı okumakta ciddi yanılgılar içinde olduğumuzu gösteriyor. Bu yanılgılar, toplumsal ve iktisadi gelişimi hakkıyla tahlil etmemizi engellemekle kalmıyor; ama aynı zamanda ideolojik ile salt pragmatik arasında gidip gelen kalıplar içinde politika üretmemize sebep oluyor ve neticede uzun vadede vaat edilen istikrar yerine orta vadede dalgalanmaya devam eden bir konjonktüre sıkışılıyor.
Aynı yanlış okuma, geleceği doğru düzgün kestirmemizi de büyük ölçüde kısıtlıyor; çünkü geleceğin bilinmezliğini, mevcudu yanlış okuyarak daha da görünmez kılıyoruz. Mevcut krizle ilişkili olarak, her daim kriz tellallığı yapanlar dışında iktisatçılar arasında gerekçeleri haklı bir öngörüyü kaç kişi yapabildi? Yapanları kaç kişi ciddiye aldı?
Asya krizi patlak vermeden hemen önce yayınlanan IMF''nin yıllık "World Economic Outlook – 1996" yayınında, Asya kaplanlarının finans altyapılarındaki çarpıklığa hakkıyla gönderme yapan ciddi tek bir yorum bile bulunmuyordu. Her biri ayrı alanlarda uzman sayılan yığınla iktisatçı çalışıyor IMF''de. Dünyanın dört bir yanında ekonominin seyrini bizzat müşahede altında tutup, intibalarını merkeze gönderen binlerce iktisatçı.
Milton Friedman''ın, Keynesci iktisat modellerini eleştirmek için geliştirdiği kriterler, bugün hâlâ geçerliliğini koruyor. Buna göre iyi bir iktisadî modelin, sadece şimdiki verileri açıklayabilmesi yetmemekte, dahası geleceğe ait tutarlı tahminlerde de bulunabilmesi gerekmektedir. Zira teorik olanın, pratik olanı ne kadar iyi modelleyebildiği, ancak bu şekilde anlaşılabilir. Çünkü esas olan, bilimin gerçek hayatta olanları tarafsız bir gözle incelemesi ve sağlıklı yorumlar getirmesidir.
Ancak bizatihi Friedman''ın kendi kurgusu da, kısa süre içinde pratiği anlamakla vakit kaybetmek yerine, kendi kurduğu iktisadî modeli gerçek dünyaya dayatmaya başladığı için o kadar eleştirdiği öngörüsüzlük girdabına kendisi de kapıldı. Dahası bu ekol, insanı kendisinden öncekilerin öngördüğünden çok daha katı bir kalıba sokmaya çalışıyordu. Oysa homo sapiens, teorinin kendisinden beklediği homo economicus rolünü oynamaya pek de niyetli gözükmüyordu. Bir kere hiç de öyle rasyonel davranmıyordu. Evlilik gibi iktisaden anlamsız kontratlara giriyor, çoluk çocuğa kavuşmayı seviyor, vefa, milliyetçilik, sadakat, tahammül gibi, hedonist ve bireysel bir kişiden beklenmeyecek tavırlar sergiliyordu. Önceleri bu tip hissiyat da, fayda telakkisinin içine çekilmeye çalışıldı. Aşk ve çocuk, fayda sağlayan birer meta oldular. Sadakat, vefa ve iş ahlakı gibi temayüller, birbirine rakip meslektaşlardan oluşan iş ortamlarının, ortak hareket etmesini sağlayacak ve her çalışanın işveren tarafından kollanmasının imkânsız olduğu zamanlarda, çalışanın kaçamak yapmasını engelleyebilecek çözümler olarak sunuldular.
Gerçek hayatta, kuralları belli bir oyun teorisi çerçevesinde birbirini tartan ve hiçbiri tek başına piyasayı etkileyemeyecek kadar küçük yığınlarca oyuncu olmuyor. Gerçek hayatta, daha ziyade etkin olmayan piyasalarla karşılaşıyoruz. Bu piyasalarda, analitik düşünebilen ama daha ziyade alışılagelmiş kurallara (rules of thumb) göre karar alan ve sürü psikolojisinden (herd psychology) etkilenen, farklı öncelikleri benimsemiş küçüklü, büyüklü oyuncular yaşıyor.
Aslında tüm bu daha gerçekçi insan davranış kalıplarını modelleyebildiğimizi varsaysak bile, öğrencisi olduğum İngiliz iktisatçı Charles Goodheart''ın ileri sürdüğü bir ampirik kanun bundan sonra üretilebilecek kalıpsal modellerin tabutuna daha baştan son çiviyi çakar nitelikte: "Kararlı bir istatistik gözlem, bu istatistik kontrol maksatlı kullanılmaya başladığında hızla istikrar kaybeder."
Yani sosyal bilimlerde teşhis ettiğiniz her sebep sonuç ilişkisi, o sonuca ulaşmak için kullanıldığında geçmişte olduğundan daha farklı bir şekilde davranabilir. Bunun örneklerini geçmişte, başta parasal kontrol modellerinde, sıkça yaşadık.
Hâsılı, insanoğlu öyle kalıplara girmeyi pek sevmiyor.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.