Ekonomiden bahsederken, enflasyondan, faizlerden, bütçeden, cari açıktan, para politikalarından konuşurken, sanayi üretim endeksini hesaplarken genelde göz ardı ettiğimiz bir unsur var: insan.
İnsansız ekonomi mümkün değil. Ama yine de, iktisadi tahlillerde, özellikle bir ülkenin ekonomisini bir başkasınınki ile karşılaştırdığımızda geri plana itiyoruz bu önemli unsuru. İstihdam verilerini bile rakamlardan ibaret görüyoruz çoğu zaman.
Aslında tüm ekonomik modeller, insan unsuru hakkında belli bir varsayım yapar. Bu varsayım, bazen açıklanır, ama genellikle ifade edilmez. Oysa özellikle karşılaştırmalarda insan unsuru hususunda yaptığımız varsayımlar test edilir.
Şu sıralar Bahreyn''deyim. Bahreyn küçük, küçücük bir ülke. Kendi nüfusundan daha fazla yabancı yaşıyor burada. Bu küçüklüğüne rağmen bir taraftan eskiden beri bilinen liberal toplumsal yapısı, bir taraftan da petrol ile sağlanan döviz imkânları sayesinde burası bölgenin finans merkezi olabilmiş. Son yıllarda bu konumunu Dubai''ye kaptırmaya başlamış olsa da, merkez bankasının hem uluslararası bankacılık standart ve uygulamalarına uyum sağlamadaki mahareti, hem de faizsiz bankacılığa yönelik ortam hazırlama çabalarıyla uluslararası ve off-shore bankacılığın tercih etmeye devam ettiği bir ülke Bahreyn. Son yıllarda sigortacılığa da el atmış durumda otoriteler. Bu sektörün geleceğini ülkelerine taşımak için azami gayret sarf ediyorlar. Ülkede başkaca bir mal ve hizmet üretimi yok ve her şey ithal ediliyor.
Böyle bir ülkede döviz bolluğu olursa ve bu fazla bugüne dek alıştığı üzere yurtdışında plasmandan korkarsa ne olur? Tabiatıyla içeride üretilen varlıkların fiyatları artacaktır. Ancak Bahreyn''de ülke içinde üretilen tek şey petrol, gayrimenkul ve halka arz olunmuş hisse senetleri. Diğer her şey ithal olduğu için herhangi bir mal enflasyonu söz konusu değil. Bu şartlar altında gayrimenkul fiyatları ve borsanın fırladığını görüyoruz. Artan fiyatlar, yeni halka arzları ve yeni inşaat yatırımlarını tetiklemiş. Tüm Körfez''de olduğu gibi burada da her tarafta vinçler var. Özellikle ticaret ve alışveriş merkezleri ülkenin başkenti Manama''da pıtrak gibi çoğalmış. Petrol parasının yeniden toprağa gömüldüğüne şahit oluyoruz.
Buraya kadar her şey normal gözüküyor. Ancak bu kez geldiğimizde eskisine nispetle bir durgunluğun yaşanmaya başladığını gördük. Bugüne dek yaşanan fiyat artışları, sermaye kazancı temin etmeye yönelik aşırı talepten kaynaklanıyordu. Temel ile Dursun''un aynı malı birbirlerine her gün daha yüksek fiyattan sattıkları bir ortam söz konusu. İşin ilginç tarafı, bu ülkede söz konusu yeni yatırımlara nihai kullanıcı olarak bir talep de oluşacağa benzemiyor. Çünkü bu ülkede nüfus yok. Bu nüfusun servetini istediğiniz kadar arttırın, talep belli bir noktada duracaktır. Zira servet arttıkça harcama eğilimi azalır. Bugün Bahreyn''deki onlarca alışveriş merkezlerindeki mağazalar sinek avlıyor.
Buna karşılık Türkiye''de genç ve artan bir nüfus var. Bu nüfusun en temel ihtiyaçları dahi ekonomiyi belli bir ölçekte götürmeye yetiyor. Kaldı ki, bu nüfusun gelir düzeyi arttıkça üretim – tüketim çarkı daha hızlı dönecek, üstelik tasarrufa da önemli bir pay ayrılacaktır.
Bizde petrol yok belki, ama bir ekonomi için gerekli olan en önemli unsur var: genç ve üretken bir nüfus. Bir de insan kaynaklarımızın kıymetini bilebilsek.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.