Fiyatlar… Serbest piyasa kuramının temel kavramı… Ekonomi biliminin üzerinde en çok yoğunlaşılan, ancak yüzyılları aşan ilgi ve araştırmaya rağmen hâlâ en tartışılan konusu…
Normal şartlar altında belli bir mal veya hizmetin mübadelesi sonucu ortaya çıktığını iddia ettiğimiz, ancak mübadele olmasa dahi etiket fiyatı ya da alış veya satış kotasyonu olarak da karşımıza çıkan olgu…
Neticede fiyatlar belli bazı gelişmelerin neticesi olarak doğuyor ve hepimizi şu ya da bu şekilde davranmaya iten birer sinyal görevi görüyor. Ama oluşum ve gelişim dinamikleri ve ekonomideki muhtelif kesimler üzerindeki etkileri konusunda genel bir mutabakatın olduğunu söyleyemiyoruz.
Fiyatların oluşum ve gelişimini yüzlerce etkenin ortak etkileşimi belirliyor. Arz ve talepteki gelişmeler, ilgili mal veya hizmetin fiyat esnekliği, tamamlayıcı ve alternatif mal ve hizmetlerin varlığı gibi etkenlerin varlığını, üniversitelerde giriş seviyesinde verilen iktisat derslerinden çoğumuz hatırlarız. Keza enflasyonun genel fiyat seviyesinin seyri üzerindeki etkisi ve bunun fiyatların sinyal görevini bozucu niteliği, Türkiye''de yaşamış olan herkesin malumu.
Ancak söz konusu fiyatların oluştuğu piyasaların yapısı, kurumsal ve hukuki çerçeve, alım ve satış yapan oyuncuların nitelik, niyet, beklenti ve davranışları da fiyatların oluşum ve gelişimini yakından etkileyen unsurlar arasında geçiyor. Bu son cümlede sayılan unsurların etkisini çoğu zaman görmezden gelebiliyor ve bu yüzden de hatalı çıkarımlar yapabiliyoruz.
Fiyatlardaki gelişimlerin gerekçelerini düzgün okuyamamak, fiyatları bir sinyal olarak algılayan iktisadi aktörlerin yanlış tepkiler vermesine sebep olabiliyor. Bu durum özellikle belli piyasalarda ve belli dönemlerde o kadar ciddi sonuçlar doğurabiliyor ki, halk gelişmeleri kriz olarak dahi yorumlayabiliyor.
Halen pençesinden tam olarak kurtulamadığımız mevcut kriz ortamı, iktisatçıların ve politika yapıcıların fiyat mekanizması kavramı üzerine yeniden yoğunlaşmasına sebep oldu.
Bir örnekle açıklayalım.
Hatırlanacağı gibi, mevcut kriz daha ziyade tezgahüstü adını verdiğimiz, organize olmayan ve ancak belli başlı oyuncuların kendi aralarındaki işlemleri ile belirginleşen kapalı piyasalarda patlak verdi. Bu tür piyasalarda "dealer"lar, telefon veya elektronik ortam üzerinden alış ve satış fiyatlarını ifade eder ve karşı taraf ilgili fiyat üzerinden işlem yapmak üzere yine aynı ortam üzerinden "dealer" ile iletişim kurar. Sonuçta gerçekleşen mübadele işlemi neticesinde en iyi ihtimalle sadece fiyat bilgisi kamuya açıklanır ve çoğu zaman da bu fiyat bilgisi oldukça gecikmeli olarak piyasalara yansır. İşlemin tarafları ve hacmi, az sayıda katılımcı haricinde bilinmez. Türev ürünlerden tutun, kamu kâğıtlarına ve dövize kadar geniş bir yelpazedeki ürünler bu tür piyasalarda işlem görür.
Normal şartlar altında bunlar çok dar piyasalar olduğu ve mübadeleye konu ürünlerin fiyatları çok az sayıdaki insanı ilgilendirdiğinden, bu tür kapalı piyasaların işleyiş tarzı ve niteliği ekonominin genelini etkilemez.
Ancak bu tür piyasalarda işlem gördüğü halde hemen herkesin fiyatını takip ettiği ürünler de var. Döviz bunların başında geliyor. Kur hareketlerinden oldukça çekmiş olan Türkiye''de, çok dar hacimli bir döviz piyasasında kurların nasıl anormal gelişmeler yaşadığı veya tarafların işlem yapmak istemedikleri için alış ve satış kotasyonları arasındaki marjları nasıl aşırı arttırdıkları ile ilgili bol bol örnek bulmak mümkün. Neticede bu tür gelişmeler sonucu oluşan kur seviyesi, gerçek anlamda piyasadaki arz ve talebi yansıtmıyor olsa bile, beklentiler kanalı üzerinden tüm ekonomiyi ciddi anlamda etkileyebiliyor.
Son kriz benzer bir panik etkisinin CDS piyasalarından da çıkabileceğini ortaya koydu. CDS (Credit Default Swap), bir şirket veya ülkeye verilmiş olan bir kredinin üçüncü bir taraf tarafından sigorta edildiği piyasalara verilen isim. Belli bir şirket veya ülkeye ait CDS fiyatının artması, o kredinin batma ihtimaline karşı daha pahalı bir şekilde sigortalandığını ifade ediyor. CDS fiyatlarındaki gelişmeleri takip edenler, sigorta riski altına giren "uzmanların" risk algısını okuyabildiklerini düşünüyor. Kriz süresince artan CDS fiyatlarının takip edildiği iTraxx endeksindeki yükseliş, diğer piyasalarda da ciddi panik dalgaları oluşturdu.
Sıkıntı şu ki, söz konusu endekse temel teşkil eden fiyatlar, bir tezgahüstü piyasa olan CDS piyasasındaki "dealer"lar tarafından kendi kotasyonları baz alınarak veriliyor ve dahası bu fiyatlar oldukça gecikmeli olarak kamuoyuna yansıyor. Bu sebeple hiç işlem olmasa dahi hareket edebilen fiyatlar gecikmeli olarak tüm piyasalarda rahatsız edici dalgalanmalar oluşturabiliyor.
Nitekim ABD Adalet Bakanlığı, söz konusu fiyatların paylaşılması ile ilgili bir inceleme başlatmış durumda. Kriz sebebiyle sayıları hayli azalmış olan "dealer"ların belirlediği fiyat hareketlerin endekslere yansıması ve böylece ciddi bir haksız rekabet ortamının oluşuyor olması bu incelemenin başlatılmasının ana gerekçesi.
İncelemenin neticesi ne olur bilinmez. Ancak hem kapalı piyasaların şeffaflaşması konusunda ciddi baskıların olduğu, hem de iktisatçıların fiyat mekanizmasını daha da derinlemesine bir kez daha düşünmesi gerektiği anlaşılıyor.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.